Түркістандағы ежелгі қамал қабырғасы жаңа өмір сүреді: тарихи мұраны сақтау жолындағы маңызды қадам

29 шілде 2026 жыл. Түркістан қаласының орталығында, Қожа Ахмет Яссауи кесенесінің қасында орналасқан ежелгі қалашықтың қорған қабырғасында іргелі жұмыстар жүргізілуде. «Қазреставрация» республикалық мемлекеттік кәсіпорнының мамандары авариялық жағдайға түскен тарихи ескерткіштің бөліктерін ғылыми негізде қалпына келтіруге кірісті. Бұл жұмыстар тек физикалық нысанды сақтап қалу емес, Қазақстанның мәдени жадын болашақ ұрпаққа жеткізу үшін де аса маңызды.
Мониторинг барысында анықталған деректер мамандар арасында үлкен алаңдаушылық тудырды. Жыл сайын қорған қабырғасының конструкциясы 10-15 сантиметрге ығысып жатқаны тіркелді. Бұл — сырттан байқалмайтын, бірақ уақыт өте жойқын зардаптарға алып келетін процесс. Геологтар мен реставраторлар кешенді тексеру жүргізіп, авариялық бөлімнің жалпы ұзындығы 40 метрге жететінін айқындады. Бірінші кезеңде Шығыс қақпасынан бастап 32 метрлік учаске қалпына келтіріледі. «Қазреставрация» бас маманы Серік Байжановтың айтуынша, мұндай жылжу темпі сақталған жағдайда алдағы бірнеше жылда қабырғаның толық қирауы ықтимал еді. «Біз дер кезінде шара қолдандық. Іргетасты нығайту және кірпіш өрімін қайта тұрғызу жұмыстары 2026 жылдың соңына дейін аяқталуы тиіс», — деді ол.
Түркістан — Орталық Азиядағы ең ежелгі қалалардың бірі. Оның тарихы кемінде екі мың жылға созылады. Қала Жібек жолының бойындағы маңызды сауда және рухани орталықтардың бірі болған. XIV ғасырда бұл жерде ұлы суфи ақыны және ойшылы Қожа Ахмет Яссауи дүниеге келіп, бүкіл түркі дүниесіне рухани ықпалын тигізді. Оның құрметіне Əмір Темір тапсырысымен XIV ғасырдың аяғы — XV ғасырдың басында салынған кесене 2003 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Осы кешеннің маңайындағы ежелгі қалашықтың қорған қабырғасы сол тарихи ортаның ажырамас бөлігі болып табылады. Тарихшы Айгүл Сейітованың бағалауынша, цитаделінің солтүстік-шығыс бөлігі Яссауи кесенесінің айналасындағы ортағасырлық қалалық қабатты кешенді түрде сипаттайтын бірден-бір физикалық дәлел болып қалып отыр.
Қорған қабырғасы 2000-жылдардың басында жүргізілген археологиялық зерттеулердің нәтижесінде қайта жаңғыртылды. Ашылған іргетас қалдықтары мен мәдени қабаттар негізінде мамандар сол дәуірдің сәулеттік үлгілерін зерттеп, қабырғаны шамамен алғандағы түпнұсқа пішінінде тұрғызды. Алайда бастапқы жұмыстарда пайдаланылған материалдардың сапасы мен іргетастың тереңдігіне қатысты кейбір техникалық кемшіліктер жылдар өткен сайын өзін көрсете бастады. Топырақтың мерзімдік ылғалдануы, жер асты суларының деңгейінің ауытқуы және температуралық деформациялар конструкцияның біртіндеп ығысуына себеп болды. Реставраторлар демонтаж кезінде бөлшектелген пайдаланылуға жарамды материалдарды өрімді қалпына келтіруде қайта қолдануды жоспарлап отыр. Бұл тәсіл тарихи аутентикалықты барынша сақтауға мүмкіндік береді.
Жұмыстардың маңыздылығын аймақтық деңгейде де бағалау қажет. Түркістан облысы соңғы жылдары туризм орталығы ретінде қарқынды дамып келеді. 2019 жылы облыс орталығы мәртебесін алған қала инфрақұрылымдық жаңартудан өтіп, туристік ағын жыл сайын өсуде. 2025 жылдың деректері бойынша, Яссауи кесенесіне жыл ішінде 800 мыңнан астам адам келіп кетті. Бұл ретте тарихи қалашықтың қорған қабырғасы туристердің кешенді восприятиесінде аса маңызды рөл атқарады. Аймақтық туризм басқармасының өкілі Дина Нұрбаеваның пікірінше, сақталған тарихи ортаның визуалды тұтастығы туристердің бір демалыста жұмсайтын уақытын орта есеппен 30 пайызға арттырады. «Адамдар тек кесенені ғана емес, бүкіл тарихи атмосфераны — қорғандарды, дарбазаларды, ежелгі қаланың контурын сезінгісі келеді», — деді ол.
Халықаралық тәжірибеде тарихи қорған қабырғаларын сақтап қалудың орасан зор мәні бар екені дәлелденген. Мысалы, Өзбекстандағы Самарқанд пен Бұхараның ортағасырлық ескерткіштерін кешенді реставрациялаудан кейін туристік ағын он жыл ішінде үш есеге өсті. Моңғолия мен Қытай шекарасындағы Ұлы қытай қорғанының жекелеген учаскелерін қалпына келтіру жобалары да осы тәжірибені растайды. Жергілікті тарихшы Ерлан Жақсыбековтің айтуынша, Түркістандағы реставрация жұмыстары Қазақстанның ортағасырлық сәулет өнерін зерттеудің жаңа беттерін ашуға жол береді. «Қабырғаның іргетасын тазалау барысында жаңа артефактілер табылуы мүмкін. Археологиялық бақылау жүргізілетін болғандықтан, кез келген маңызды олжа тіркеліп, зерттелетін болады», — деп атап өтті ғалым.
Жоба 2026 жылдың соңына дейін толықтай аяқталуы жоспарланған. Сарапшылар реставрацияның табысты нәтижесі Түркістандағы ежелгі қалашық кешенін ЮНЕСКО мұрасының буферлік аймағы мәртебесін одан әрі нығайтуға ықпал ететінін болжайды. Бұл, өз кезегінде, халықаралық гранттар мен техникалық көмек тарту мүмкіндіктерін кеңейтеді. Мәдениет және ақпарат министрлігінің деректері бойынша, Қазақстанда тіркелген 25 мыңнан астам тарихи-мәдени ескерткіштің шамамен 12 пайызы кезек күттірмейтін қалпына келтіруді қажет етеді. Осы тұрғыдан алғанда, Түркістандағы жұмыстар жалпыұлттық мұра қорғау жүйесінің жетілуіне үлес қосатын нысаналы да нәтижелі қадам болып табылады.