QazaqGaz $1,5 млрд тартты: Бейнеу – Бозой – Шымкент газ құбырының екінші желісін салуға қаражат жеткіліксіз

1 тамыз 2026 жыл. «ҚазақГаз» ұлттық компаниясы Бейнеу – Бозой – Шымкент магистральдық газ құбырының екінші желісін салу үшін жалпы сомасы $1,5 млрд болатын облигациялар орналастырды. Алайда тартылған қаражат жобаның толық құнын жаппайды, ал облигацияларды өтеу жоспары жаңа сыртқы қаржыландыруға тікелей байланысты болып отыр. Бұл жағдай қаржы сарапшылары мен саланың бақылаушылары арасында айтарлықтай алаңдаушылық тудырып отыр.

Жобаның тарихына үңілсек, Бейнеу – Бозой – Шымкент газ құбырының бірінші желісі 2013 жылы іске қосылған болатын. Жалпы ұзындығы 1 475 шақырымға жететін бұл газ артериясы Маңғыстау облысынан Оңтүстік Қазақстанға дейін созылып, елдің батыс өңірлерінен өндірілген газды оңтүстік пен орталыққа тасымалдаудың негізгі тірегіне айналды. Бірінші желінің жылдық өткізу қуаты шамамен 10 млрд текше метрді құрайды. Алайда елдің халқы өсіп, газға деген ішкі сұраныс жыл сайын артып отырғандықтан, бір желінің мүмкіндіктері қазіргі қажеттіліктерді толыққанды өтей алмай отыр. Осы мәселені шешу мақсатында екінші желіні салу жоспары бірнеше жыл бұрын күн тәртібіне енді.

2026 жылдың мамырында «ҚазақГаз» компаниясы $1 млрд мөлшерінде облигациялар орналастырды, содан кейін жылдық мерзімге 5,5% пайызбен тағы $500 млн қосымша транш шығаратынын жариялады. Компанияның ресми мәлімдемесінше, тартылған қаражат ұзақ мерзімді дайындауды қажет ететін құбыр өнімдері мен жабдықтарға тапсырыс беруге бағытталмақ. «Бұл сома Жобаны уақтылы іске асыру шеңберінде дайындалу мерзімі ұзақ құбыр өнімдері мен жабдықтарға тапсырыс берілуін қамтамасыз ету үшін қаражаттың бір бөлігі болып табылады» деп атап өтті компания өкілдері. Іс жүзінде бұл облигациялар ұзақ мерзімді қаржыландыру тартылғанға дейінгі аралық қаржыландыру көзі ретінде пайдаланылып отыр.

Мұнай-газ саласының сарапшысы Асқар Ысмайловтың бағалауынша, жобаның жалпы құны $5 млрд-тан асады, сондықтан тартылған $1,5 млрд қажетті шығындардың үштен бірінен де азын ғана жабады. Сарапшы қысқа мерзімді облигациялар арқылы ұзақ мерзімді жобаны қаржыландыру тәжірибесінің өзіндік логикасы бар екенін мойындай отырып, тәуекелдерге де назар аударады. «Өзі бойынша ұзақ мерзімді жобаны қысқа мерзімді қаржыландыру ешқандай ерекше жайт емес. Компания жобалау, жабдыққа аванс төлеу және құрылысты бастау үшін жылдам қаражат алады, содан кейін бұл қарызды ұзақ мерзімді жобалық қаржыландырумен алмастырады. Бірақ мұндай схема тек ұзақ мерзімді қаржыландыру іс жүзінде жабылған кезде, яғни банктер айқындалып, мерзімдер, пайыздық мөлшерлеме, кепілдіктер, тарифтік үлгі және қайта қаржыландыру шарттары келісілген кезде ғана негізделген. Ал мұнда алдымен $1,5 млрд тартылады, сосын ғана жобалық компания сыртқы қаржыландыруды іздейді. Бұл айтарлықтай тәуекелді ретті» деп атап өтті Ысмайлов. Компания сыртқы қаржыландыру тарту жөніндегі жұмыстың жүргізілуде екенін растаса да, әлеуетті несие берушілер, мерзімдер, мөлшерлемелер мен кепілдіктер туралы мәліметтер әзірге жарияланбаған.

Жобаның маңыздылығын бағалау үшін Қазақстанның газ секторындағы жағдайды кеңірек қарастырған жөн. Соңғы жылдары ел ішінде газға деген сұраныс тұрақты түрде өсіп келеді. Статистика комитетінің деректері бойынша, Қазақстанда табиғи газды тұтыну соңғы бес жылда орта есеппен жылына 4–6% өсті. Оңтүстік Қазақстан мен Шымкент қаласы сияқты ірі өнеркәсіп орталықтарының газ тапшылығынан зардап шегуі жиілеп отырды. Екінші желі іске қосылған жағдайда газ тасымалдау жүйесінің өткізу қуаты айтарлықтай артып, оңтүстік, орталық және солтүстік аймақтарды қосымша газбен қамтамасыз ету мүмкіндігі туады. Бұл тек тұрмыстық тұтынушылар үшін ғана емес, өндіріс пен энергетика секторы үшін де стратегиялық маңызы бар мәселе.

Жобаның қаржылық тәуекелдері туралы Алматы қаржы сарапшысы Динара Сейткалиева да өз пікірін білдірді. «Облигацияларды жылдан кейін өтеу үшін жаңа сыртқы қаржыландыруды тартуды жоспарлау — бұл ашық тәуекел. Жаһандық нарықтарда несие жағдайлары өзгеріп кетсе немесе инвесторлар тарапынан қызығушылық азайса, компания өте күрделі жағдайда қалуы мүмкін. Мемлекет кепілгер ретінде шығатын болса, бюджетке салмақ түседі» деді ол. Алайда сарапшылар жобаның стратегиялық қажеттілігіне күмән келтірмейді — сұрақ тек оның қаржылық архитектурасының тұрақтылығына байланысты.

Парламент депутаттары мен қоғамдық бақылаушылар да жобаның ашықтығына қатысты мәселелер көтере бастады. Мажілістің бюджет және қаржы комитеті жақын арада «ҚазақГаз» басшыларын тыңдауды жоспарлап отыр. Депутаттардың бірі, атын жария етпеуін өтінген ықпалды заң шығарушы «мемлекеттік компанияның осынша ірі қаржылық міндеттемелер алуы толық ақпарат ашықтығын талап етеді» деп мәлімдеді. Азаматтық қоғам өкілдері де жобаны қаржыландыру схемасын егжей-тегжейлі түсіндіруді талап етіп отыр.

Жалпы алғанда, Бейнеу – Бозой – Шымкент газ құбырының екінші желісін салу Қазақстанның энергетикалық тәуелсіздігі мен ішкі нарықты газбен тұрақты қамтамасыз ету тұрғысынан айрықша маңызды жоба екені сөзсіз. Алайда $1,5 млрд тартылып, қалған $3,5 млрд-тан астам қаражатты іздестіру жұмысы әлі жалғасып жатса, бұл жобаның уақтылы аяқталуына және қаржылық тұрақтылығына байланысты сұрақтар ашық күйінде қала береді. «ҚазақГаз» компаниясы алдағы айларда әлеуетті серіктестер мен несие берушілер туралы нақты ақпарат жариялай алса, қоғамдық сенім мен инвесторлардың қызығушылығы арта түсер еді. Ал егер ол ақпарат уақтылы берілмесе, $1,5 млрд облигацияны өтеу мерзімі жақындаған сайын қаржылық қысым арта берері анық.