Өтініштер айнасы: аким кездесулері азаматтар мен биліктің арасындағы алшақтықты көрсетті

8 тамыз 2026 жыл. Қазақстан қалаларындағы аким кездесулерінің жан-жақты талдауы мемлекеттік басқарудың күнделікті шындығы туралы күтпеген тұжырымдарды алдыға шығарды. 843 өтініштің ішінде ең маңыздысы — материалдық талаптар емес, ақпараттық бос кеңістік болып шықты. Жарты жылдан астам уақыт бойы жиналған деректер бір ғана суретті сызады: азаматтар билікке жауап іздеп келеді, ал биліктің жауап беру жүйесі осы қарапайым қажеттілікке дайын емес.
Талдау нәтижелері жергілікті деңгейдегі мемлекеттік коммуникацияның ауқымды проблемасын айқындап берді. 843 өтініштің 256-сы, яғни шамамен 30 пайызы, нақты бір нәрсені салуды немесе жөндеуді сұрамайды — тек түсіндіруді, жауап беруді, ситуацияны ашып айтуды сұрайды. Кезек қалай жылжып жатыр, учаске қандай норма бойынша алынды, не үшін қосымша ғимаратты заңдастыруға болмайды — мінекей, аким алдына отырған адамдардың негізгі сауалдары. «Бұл — биліктің сәтсіздігі емес, коммуникация жүйесінің сәтсіздігі», — дейді мемлекеттік басқару саласының сарапшысы Дәурен Сейітов. — «Адам ақпаратты басқа жерден ала алмаса, ол акимге барады. Бұл тиімсіз, ол дұрыс емес, бірақ бұл — шындық».
Ішкі кластерлер бұл тұжырымды одан әрі дәйектейді. 256 «түсіндіру» өтінішінің ішінде ерекше назар аударатын топ бар: 37 өтініш бір ғана тақырыпқа арналған — тұрғын үй кезегі мен тұрғын үй бағдарламалары туралы. «Кезек қалай жылжып жатырғанын түсіндіріңіз, қандай нұсқалар бар» деген мазмұндас сауал бір ауданнан отыз жеті отбасы берген. Математикалық тұрғыдан қарасақ, бұл — ортақ сұрақ қойған ортақ проблема. Азаматтану зерттеушісі Гүлнар Мұхамедқалиева бұл жайтты «жүйелік ақпараттық дефицит» деп сипаттайды: «Тұрғын үй бағдарламалары бар, кезек бар, критерийлер бар — бірақ бұлардың барлығы туралы адамдар анық, қолжетімді форматта оқи алмайды. Сондықтан олар ақпаратты ең бір тікелей жолмен — жеке кездесуде сұрайды». Бұл феномен жаңа емес: Қазақстанда 2010 жылдары жүргізілген ұқсас зерттеулер де жергілікті деңгейдегі өтініштердің айтарлықтай бөлігі ақпараттық сипатта екенін көрсеткен. Он бес жыл өткен соң сурет өзгермепті.
Материалдық талаптардың ішіндегі ең ірі кластер — су мәселесі, бірақ ол да қарапайым болып шықпайды. Мұнда сумен жабдықлау туралы емес, жаңбыр суларын ағызу, арықтар мен дренаж туралы айтылып жатыр. Тұрғындар жауыннан кейін көшелердің суға батуын болдырмауды, суару арналарын нығайтуды, су ағызу жүйесін қалпына келтіруді сұрайды. Жекелеген өтініштерде адамдар кәріз жүргізу кезінде бүлінген асфальтты немесе жарықтандыру жұмыстары кезінде қопарылып кеткен арықтарды қалпына келтіруді сұрайды. Абай ауданында тұрғындар трубаны ашық арыққа ауыстыруды тиімдірек шешім ретінде ұсынса, Туран ауданында дұрыс жоспарланбаған арық жолдағы ғимараттың апаттық жағдайына алып келген. «Бұл — бір коммуналдық қызметтің жұмысы екіншісіне міндет тудыратын классикалық жүйелік проблема», — дейді қалалық инфрақұрылым жөніндегі сарапшы Серік Байжанов. — «Ал шығынды ақыр соңында тұрғындар өтейді — ыңғайсыздықпен, апатпен немесе жөндеу жұмыстарын күтумен».
Бұл екі кластерді — ақпараттық және инфрақұрылымдық — бір мәнмәтінде қарастырған кезде жалпы суретті анықтауға болады. Азаматтардың бір бөлігі өз құқықтарын, өз жағдайларын, өзіне қатысты шешімдерді түсінбейді. Екінші бөлігі — ондаған жылдар бойы жинақталған, координацияланбаған коммуналдық жұмыстардың нәтижесінде пайда болған нақты физикалық зардаптармен бетпе-бет. Биліктің коммуникация жүйесі алғашқыларға жетпесе, кезектілік пен жоспарлау тетіктері соңғыларға жетпей отыр. «Аким кездесулері — бұл биліктің сәтсіздіктерін тіркейтін барометр», — дейді саяси талдаушы Асель Нұрланова. — «Адам ретсіз бару үшін ерте тұрып, кезек тұратын болса, бұл жерде мемлекеттік қызмет дұрыс жұмыс істемей отырғанын білдіреді».
Болашаққа арналған перспектива тұрғысынан алғанда, сарапшылар бірнеше бағытты атап өтеді. Біріншіден, тұрғын үй кезегі туралы ақпаратты ашық, қолжетімді, жаңартылып отыратын форматта ұсыну — бұл бір ғана қадам 37 отбасының сұрақтарын алдын ала шеше алады. Екіншіден, коммуналдық жұмыстарды жоспарлауда ведомствоаралық үйлестіру тетігін күшейту — бір ведомство жүргізген жұмыстардың басқа ведомствоға тиесілі инфрақұрылымды бүлдіруін болдырмайды. Үшіншіден, аким кездесулерінің форматын тек тыңдау платформасы ретінде емес, жиналған деректерді ведомстволарға жіберетін аналитикалық құрал ретінде жүйелеу қажет.
843 өтініш — бұл жай ғана сан емес. Бұл — билік пен азаматтың арасындағы қарым-қатынасының сапасын өлшейтін нақты мәліметтер жиынтығы. Ал оның 30 пайызының «маған ештеңе сала қоймаңыз, тек түсіндіріңіз» деген мазмұнда болуы — мемлекеттік коммуникацияның жүйелі жаңартуды қажет ететінін айқын дәлелдейді. Азамат биліктен жауап іздеп акимге барады. Жақын жылдарда ол жауапты ашық деректерден, мемлекеттік порталдан немесе жергілікті хабарландыру тақтасынан таба алуы тиіс. Бұл — техникалық емес, саяси ерік-жігер мәселесі.