Шымкентте заңсыз тасымалға қарсы күрес жаңа деңгейге шықты

Шымкент қаласында заңсыз жолаушылар тасымалымен күрес бағытында кезекті ірі рейдтік іс-шаралар өткізілді. 2026 жылдың 6 тамызында жарияланған мәліметтерге сәйкес, Шымкент қаласының Жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары басқармасы мен құқық қорғау органдарының бірлескен күш-жігерімен жүзеге асырылған бұл рейдтер қала әкімінің 2025–2026 жылдарға арналған кешенді жоспарының ажырамас бөлігі болып табылады. Тексерулер барысында заңсыз қызмет көрсетіп жүрген жүргізушілерге қолданыстағы заңнама талаптары егжей-тегжейлі түсіндірілді, ал анықталған құқық бұзушылықтар бойынша тиісті әкімшілік шаралар дереу қабылданды. Бұл оқиға Қазақстанның оңтүстік өңіріндегі көлік саласын реттеу мәселесінің қаншалықты өзекті екенін тағы бір мәрте айқын аңғартты.
Шымкент — елдегі халқы жағынан үшінші орында тұрған республикалық маңызы бар қала. Бүгінде оның халқы 1,2 миллионнан асып, жыл сайын өсіп отырады. Мұндай демографиялық серпін өз кезегінде қалалық көлік инфрақұрылымына орасан зор жүктеме түсіреді. Соңғы бірнеше жылда Шымкентте жеке автомобильдер санының күрт артуы мен бейресми тасымалдаушылардың белсенді қызмет атқаруы салдарынан жол қозғалысындағы тәртіп мәселесі ерекше маңыз иеленді. Қала билігінің мәліметінше, тіркеусіз немесе рұқсатсыз жолаушылар тасымалымен айналысатын жүргізушілер саны соңғы үш жылда елеулі деңгейде өскен. Бұл жағдай бір жағынан жолаушылардың қауіпсіздігіне тікелей қатер төндірсе, екінші жағынан — заңды тасымалдаушылардың мүдделеріне нұқсан келтіріп, нарықтағы бәсекелестікті бұрмалайды.
Шымкент қаласының Жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары басқармасының басшысы Дәурен Сейтқалиевтің айтуынша, рейдтер тек жазалау мақсатында емес, ең алдымен алдын алу және хабардар ету функциясын атқарады. «Біздің мақсатымыз — жүргізушілерді жазалап, бюджетті толтыру емес. Бізге заңды, қауіпсіз және ыңғайлы көлік жүйесін қалыптастыру маңызды. Сондықтан рейдтер кезінде әр жүргізушіге заңнама талаптары, рұқсат алу тәртібі және тіркеу процесі жан-жақты түсіндіріледі», — деді ол. Басқарма өкілдерінің деректеріне жүгінсек, тек соңғы рейд барысында ғана отыздан аса заңсыз тасымалдаушы анықталып, олардың бәріне тиісті ескертулер жасалған. Бұлардың бір бөлігіне Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы кодексіне сәйкес айыппұл салынды.
Заңсыз тасымал мәселесі тек Шымкентке ғана тән құбылыс емес — бұл Қазақстанның барлық ірі қалаларында, соның ішінде Алматы мен Астанада да кеңінен таралған проблема. Алайда Шымкенттің ерекшелігі сол — мұнда бейресми тасымалдаушылар тарихи тұрғыдан алғанда ресми маршруттық желінің жеткіліксіз дамуы себебінен пайда болған бос кеңістікті толтырып отырған. Тасымал саласының тәуелсіз сарапшысы Ұлбосын Бекова бұл мәселеге кеңірек контекст тұрғысынан баға береді: «Заңсыз тасымалдаушылармен күрес — бұл тек полициялық немесе әкімшілік мәселе емес. Бұл жүйелік мәселе. Егер мемлекет баламалы, арзан және қолжетімді қоғамдық көлік жүйесін ұсына алмаса, адамдар өздері шешім іздейді. Сондықтан рейдтер мен айыппұлдармен қатар, заңды маршруттық желіні кеңейту де стратегиялық міндет болуы тиіс».
Статистикалық тұрғыдан алғанда, заңсыз тасымалдаушылар жолаушылардың денсаулығы мен өміріне елеулі қауіп төндіреді. Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің мәліметтері бойынша, жол-көлік оқиғаларының 30 пайызға жуығы техникалық тексеруден өтпеген немесе тіркелмеген көліктердің қатысуымен орын алады. Бейресми тасымалдаушылардың автомобильдері, әдетте, техникалық тексеруден жүйелі түрде өтпейді, жүргізушілер кәсіби лицензиясыз жұмыс жасайды, ал сақтандыру мәселесі де жиі шешілмеген күйінде қалады. Мұның барлығы жолаушылардың заңды қорғалмағандығын білдіреді: жазатайым оқиға болған жағдайда олар өтемақы алу мүмкіндігінен де айырылады.
Шымкент билігінің бұл бастамасына қала тұрғындары арасында да әр түрлі пікір қалыптасты. Ресми тасымалдаушылар мен жолаушылардың бір бөлігі рейдтерді толыққанды қолдайды. «Мен ресми автобустармен жұмыс жасаймын, барлық талаптарды орындаймын, салық төлеймін. Ал заңсыз жүргізушілер барлығын айналып өтіп, менің жолаушыларымды тартып алады. Бұл әділетсіздік», — дейді Шымкентте бірнеше жыл бойы заңды маршрутты пайдаланып жүрген Серікбол Тоқтаров. Алайда тасымалды жиі пайдаланатын тұрғындардың бір бөлігі де бар — олар бейресми жүргізушілер кейде ресми маршруттарға салыстырмалы түрде арзанырақ немесе икемдірек қызмет ұсынатынын атап өтеді.
Қала әкімдігі рейдтердің біртұтас реформаның бір буыны ғана екенін баса айтады. Жақын арада Шымкентте жаңа электронды рұқсаттама жүйесі іске қосылмақ, сондай-ақ маршруттық автобустардың санын ұлғайту және ыңғайлылығын арттыру жоспарланып отыр. Биліктің бұл бағыттағы жүйелі жұмысы тиімді нәтиже беретін болса, Шымкент тәжірибесі Қазақстанның басқа да ірі қалалары үшін үлгі болуы әбден мүмкін. Бүгінгі таңда заңсыз тасымалға қарсы күрес — бұл тек жекелеген жүргізушілерді жазалау мәселесі емес, қаланың болашағы мен тұрғындардың қауіпсіздігі үшін жүргізілетін принципті де жүйелі жұмыс.