Жазғы жүктеме мен жоспарлы жөндеу: Электр желілері неге назар қажет етеді?

18 тамыз 2026 жылы қала аумағында «Оңтүстік Жарық Транзит» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің мамандары электр желілері мен трансформаторлық қосалқы станцияларда жоспарлы жөндеу және техникалық қызмет көрсету жұмыстарын жүргізіп жатыр. Бұл шара — жаздың аптап ыстығы жағдайында электр жүйесіне түскен жоғары жүктемені ескере отырып, алдын ала жасалған кешенді бағдарламаның бір бөлігі. Жөндеу жұмыстарының ауқымы кең болғандықтан, кейбір аудандарда тұрғындар уақытша электр энергиясынсыз қалуда. Бұл жағдай халық арасында алаңдаушылық тудырып, ЖШС мекен-жайына сауалдар ағынын туғызды.
Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, Қазақстандағы электр желілерінің тозу деңгейі жылдан жылға алаңдатарлық сипат алуда. Энергетика министрлігінің 2025 жылғы есебіне сәйкес, елдегі электр беру желілерінің 40 пайыздан астамы 30 жылдан асқан пайдалану мерзімімен жұмыс істеп келеді. Оңтүстік өңірлерде бұл көрсеткіш одан да жоғары — кейбір аудандарда ескірген жабдықтардың үлесі 55–60 пайызға жетеді. Жаз айларында, әсіресе шілде мен тамыз айларында, тұрмыстық және өнеркәсіптік кондиционерлеу жүйелері желіге мұндай жүктеме түсіреді, оны жоспарланбаған жөндеусіз шыдап өту мүмкін емес. Дәл осы себеппен мамандар жаздың ең ыстық кезеңінде, яғни ауа температурасы 40–42 градусқа жеткен шақта профилактикалық жөндеуді кешіктіруге болмайды деп санайды.
«Оңтүстік Жарық Транзит» ЖШС-нің бас инженері Ержан Байғалиев бұл жөнінде өз пікірін ашық айтты: «Электр желілерінің жоспарлы техникалық қызмет көрсетусіз жұмыс істеуі — жер сілкінісін күтіп отырып, үйдің іргетасын тексермегенмен бірдей. Бізде жабдықтарды уақытылы алмастырмасақ, күздің алдында немесе қыс айларында апаттық жағдай туындауы ықтимал, ал ол уақытша ажыратуға емес, бірнеше тәуліктік үзілістерге алып келеді. Сондықтан қысқа мерзімді қолайсыздыққа бару — бұл ұзақ мерзімді тұрақтылыққа жасалған инвестиция», — деді ол. Маманның бұл сөздері жоспарлы жұмыстардың неліктен маусымдық сипат алғанын анық түсіндіреді.
Энергетика саласындағы тәуелсіз сарапшы Дина Сейткали де осы позицияны қолдайды. Оның айтуынша, Қазақстанның оңтүстік қалаларының тез өсуі, тұрғын үй кешендерінің салынуы және өндірістік объектілердің кеңеюі электр желілеріне деген талапты он жыл бұрынғымен салыстырғанда екі есеге дерлік арттырды. «Бізде урбанизация қарқыны мен инфрақұрылым жаңарту қарқыны арасындағы алшақтық бар. Қала өседі, бірақ желілер ескі. Бұл айырмашылықты толтыру үшін дәл осындай жоспарлы жөндеу бағдарламалары өте маңызды», — деп атап өтті сарапшы. Мұндай бағалаулар жоспарлы жөндеу жұмыстарының жалпы ұлттық маңыздылығын одан сайын айқын бейнелейді.
Тарихи тұрғыдан алсақ, Қазақстан 1990-жылдары экономикалық дағдарыс кезеңінде электр энергетикасы саласына инвестиция бөлу мүмкіндігін жоғалтты. Сол жылдарда жасалған жабдықтар бүгін пайдалану мерзімінің шегіне жетіп отыр. Ресей, Беларусь және Орталық Азиядағы бірқатар мемлекеттер де осы ортақ мәселемен бетпе-бет келіп, жаппай инфрақұрылым жаңарту бағдарламаларын қолға алды. Қазақстан да соңғы бес жылда мемлекеттік деңгейде электр желілерін жаңарту бойынша ірі қаражат бөлуге кірісті. «Оңтүстік Жарық Транзит» ЖШС осы жалпыұлттық бағдарламаның аймақтық тармағы ретінде жұмыс атқарады және оның іс-шаралары жалпы мемлекеттік энергетикалық стратегиямен үйлесімді.
Жергілікті тұрғындардың реакциясы әртүрлі. Орталық ауданда тұратын Зауреш Мұсаева: «Электр өшіп-өшіп қалу жайлы алдын ала хабарлаусыз болса, өте қиын. Бірақ хабарланса — түсінеміз, шыдаймыз. Балаларым бар үйде кондиционерсіз бір-екі сағат оңай емес, сондықтан кезде-кезде ақпаратты нақтырақ беріп, уақытын дәл айтса деймін», — деді. Ол айтқан мәселе — ақпараттық ашықтық — халық арасында кең талқыланып жатқан басты шағым болып отыр. Тұрғындар жөндеу жұмыстарының өзіне емес, кейде нақты кестені уақытылы білмеуіне наразы. Мұны ескере отырып, ЖШС басшылығы ақпараттандыру жүйесін жетілдіруге міндеттенгені мәлім болды.
Алдағы болашаққа көз салсақ, жоспарлы жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін желі жүктемесін 15–20 пайызға тиімдірек бөлу мүмкіндігі туады деп күтілуде. Жаңартылған трансформаторлар мен ауыстырылған кабельдік жүйелер минимум 10–15 жылға қосымша сенімді жұмыс мерзімін береді. Бұл — тек техникалық нәтиже ғана емес, тұрғындардың күнделікті тіршілігіне тікелей оң әсер ететін өзгеріс. Алдағы қыс маусымында апаттық үзілістер қаупі айтарлықтай төмендеуі тиіс, бұл медициналық мекемелер мен мектептер үшін де маңызды кепілдік болып табылады.
Сонымен, «Оңтүстік Жарық Транзит» ЖШС жүргізіп жатқан жоспарлы жөндеу жұмыстары — тек қана ағымдағы ақаулықтарды жою шарасы емес, ол болашаққа жасалған жүйелі де жауапты қадам. Уақытша электр ажыратулары — бұл немқұрайлылық немесе ұйымдастырушылық кемшілік емес, керісінше, ұзақ мерзімді тұрақтылыққа жетудің міндетті технологиялық шарты. Аймақтың тез дамуы мен халықтың энергияға деген сұранысының артуы жағдайында мұндай жұмыстарды мерзімінде жүргізу — мемлекеттік міндет. Тұрғындарды түсіністік танытуға шақыра отыра, мамандар өз еңбектерінің нәтижесі жақын арада халықтың пайдасына айналатынына сенімді. Энергетика саласына жасалған инвестиция — бұл қала болашағына жасалған инвестиция.