Шымкентте отандық ірімшік өндірушілерін қолдаудың жаңа бастамасы іске қосылды

Шымкентте отандық ірімшік өндірушілерін қолдаудың жаңа бастамасы іске қосылды

Қазақстандағы азық-түлік нарығын дамытудың маңызды бағыттарының бірі — отандық өнімдердің ішкі нарықтағы үлесін арттыру мәселесі — бүгінде жаңа қарқын алып келеді. 30 мамыр 2026 жыл күні Шымкент қаласында Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Қазақстандық ірімшік сатылымын арттыру үшін мінез-құлық құралдарын қолдану» атты пилоттық жобасы аясында жүргізілетін жұмыстар туралы мәліметтер жарияланды. Бұл жоба отандық сүт өнімдері өндірушілерін нарықта нығайтуға, импорттық тауарлармен бәсекеге қабілетті болуға жол ашатын кешенді шара болып табылады.

Бастамалардың тамыры тереңде жатыр. Соңғы онжылдықта Қазақстан сүт өнімдері нарығы айтарлықтай күрделі жағдайда дамып келеді: ресейлік, беларусьтік және еуропалық бренд ірімшіктері сауда сөрелерінің басым бөлігін алып отыр. Статистика бойынша, Қазақстан 2023–2024 жылдарда жылына 40 мың тоннаға жуық ірімшік пен іріктелген сүт өнімдерін импорттаған. Бұл санның артуы жергілікті зауыттар мен шаруашылықтардың бәсекеге қабілеттілігі жеткіліксіз деген мәселені алдыңғы орынға шығарды. Сол себепті Үкімет ұзақ мерзімді бағдарламалар аясында ішкі өндірісті ынталандырудың жаңа тетіктерін іздестіре бастады.

Мінез-құлық экономикасы — сатып алушының таңдауына ықпал ету үшін психологиялық тәсілдерді қолданатын ғылыми сала. Дүниежүзілік тәжірибеде бұл тәсіл азық-түлік саудасында жиі пайдаланылады. Мысалы, Ұлыбританияда денсаулыққа пайдалы тамақ өнімдерін сөрелердің «алтын белдеуіне» — яғни тұтынушы көзіне тікелей деңгейге — орналастыру арқылы олардың сатылымын 25–30 пайызға арттырған. Осы тәжірибені Қазақстан жағдайына бейімдеу мақсатында «Ұлттық аналитикалық орталық» корпоративтік қоры арнайы зерттеу жүргізіп, мінез-құлық құралдарының пакетін әзірледі. Аталған пакетке ақпараттық стикерлер, аудиохабарламалар және сауда алаңдарындағы баннерлер кірді.

Шымкент сауда нарығы аясында жоба «F-Mart» және «Turan» сауда желілерінде сынақтан өткізілуде. Осы дүкендерде «Қазақстанда жасалған» деп белгіленген арнайы ақпараттық стикерлер ірімшік бөлімдерінде орналастырылды. Кіреберістерде ірі форматты баннерлер ілінді, ал сауда залдарында отандық өнімдерді насихаттайтын аудиохабарламалар берілуде. Тұтынушылар белгілі бір өнімнің отандық екенін бірден байқайтындай, таңдауды жеңілдетуге бағытталған бұл шаралар жоба мамандарының айтуынша іс жүзінде нәтиже беріп жатыр. Бастапқы бақылаулар отандық ірімшіктің сатылымы белгілі бір дүкендерде 15–18 пайызға артқанын көрсетеді.

Жобаны іске асыруда бірнеше мемлекеттік органның бірлескен жұмысы шешуші рөл атқарды. Шымкент қаласының Кәсіпкерлік және индустриялық-инновациялық даму басқармасы, «Шымкент қаласының ауыл шаруашылығы және ветеринария басқармасы» коммуналдық мемлекеттік мекемесі, сондай-ақ Шымкент қаласы бойынша Сауда және тұтынушылардың құқықтарын қорғау департаменті осы жобаны бірлесіп жүргізіп келеді. Мұндай ведомствоаралық ынтымақтастық іс жүзінде сирек кездесетін жаңалық болғандықтан, жобаның ұйымдастырушылары оны жаттығу алаңы ретінде де бағалайды. Бірлескен жұмыс органдар арасындағы үйлестіруді жетілдіруге де мүмкіндік береді.

Жергілікті сарапшылар бұл жобаның маңыздылығы тек ірімшік санатымен шектелмейтінін атап өтеді. Экономист Айжан Сейткалиеваның пікірінше, мінез-құлық тәсілдері отандық өнімдердің кез келген санатында тиімді болуы мүмкін: «Бұл — зерттеу алаңы. Нәтижелер оң болса, тәсілді ет өнімдері, нан, жеміс-жидек және басқа да ауыл шаруашылығы өнімдеріне қолдануға болады. Мемлекет өндірушіге субсидия беруден гөрі, тұтынушының сана-сезіміне ықпал ету арқылы нарықты реттей алады». Сауда желісі өкілдерінің де реакциясы жағымды: «F-Mart» желісінің менеджерлері тәжірибе барысында тұтынушылар отандық өнімге назар аудара бастағанын растайды.

Жобаның болашақ перспективалары туралы айтсақ, Үкімет бұл пилоттық бастаманы еліміздің басқа өңірлерінде де кеңейтуді жоспарлауда. 2026 жылдың соңына дейін Алматы, Астана және Қарағанды қалаларының сауда желілерінде ұқсас шаралар іске қосылатыны хабарланды. Бұл ретте жоба нәтижелерін салыстыра отырып, ең тиімді тәсілдерді іріктеу де қарастырылып отыр. «Мінез-құлық картасы» деп аталатын аналитикалық есеп жыл аяғына дейін жарияланады деп күтілуде. Аталған есеп негізінде 2027 жылдан бастап жүргізілетін ұлттық деңгейдегі науқан үшін стратегия қалыптастырылмақ.

Шымкенттегі осы жоба — ұсақ детальдарда үлкен мағына жатқанын айқын дәлелдейтін үлгі. Тұтынушы сауда орнына кіргенде «Қазақстанда жасалған» деген жазуды көргенде, ол санасында автоматты түрде таңдау жасауға ынталанады. Мұнда бір тиын де субсидия берілмейді, бір тиын де айыппұл салынбайды — тек ақпарат пен дұрыс орналастыру ғана пайдаланылады. Бұл заманауи мемлекеттік реттеудің ең парасатты, ең үнемді және ең адамгершілікті тәсілі деп айтуға толық негіз бар. Отандық ірімшік өндірушілері бұл бастаманы ұзақ уақыттан бері күткен қолдау деп бағалайды.