Шымкент: жады сақтаған қала — өткен мен бүгіннің арасындағы алтын көпір
Шымкент: жады сақтаған қала — өткен мен бүгіннің арасындағы алтын көпір
19 маусым 2026 жыл. Бүгінгі Шымкент — Қазақстандағы ең жылдам дамып жатқан мегаполистердің бірі. Биік тұрғын үй кешендері, заманауи мектептер мен балабақшалар, жасыл желекке бөленген саябақтар, жарқыраған жаңа көшелер — қала жыл сайын жаңа бейне алып, кеңейіп, өсіп келеді. Халықтың саны үш миллионнан асқан бұл қала Алматы мен Астанамен қатар Қазақстанның негізгі мегаполисіне айналды. Алайда осы серпінді дамудың арасында тағы бір Шымкент бар — сол жерден кеткендердің жүрегінде мәңгі сақталып қалған, балалық шақтың иісі аңқыған, ескі көшелердің сыбысы естілетін Шымкент.
Архивтік суреттер мен бейнежазбаларға қарасақ, бүгінгі мегаполисті сол ескі қалада тану қиынға соғады. Жолдарда машина аз, іскерлік орталықтары жоқ деуге болады, ағаштар мен бақшалар жерді мол жауып жатыр. Дәл осындай Шымкент мыңдаған бұрынғы тұрғындардың санасында сақталып қалды. Мектеп жылдары, таныс саябақтардағы серуендер, жақын достармен кездесулер — бұл естеліктер уақыт өтсе де өшпейді, керісінше, жылдар өткен сайын барған сайын жылы және қымбат бола түседі.
Шымкенттің туған ұлы, қазір Мәскеуде тұратын Сергей Дмитрюк туған қаласына жиі келе алмайды. Бірақ ол атпал болған сапарының бірі де оның үшін жай ғана іссапар немесе демалыс емес — бұл жылы естеліктермен кездесу, рухани оралу. Сергей Шымкентте жастық шағы мен студенттік жылдарын өткізді, мұнда досттары қалды, мұнда оның өмірінің ең маңызды, ең жарқын сәттері өтті. Ол 23 жасында қалады тастап кетті, бірақ он жылдардан кейін де туған жерді сезіну сезімі жүрегінде суымаған.
Сергейдің айтуынша, Шымкент айтарлықтай өзгеріп, заманауи қалпына келді, алайда оның негізгі болмысын — ерекше рухын жоғалтқан жоқ: «Шымкентке тән бір өзек бар — ол жан жылылығы, қонақжайлылық, ашықжүректілік, дастарқан молдығы. Бұл болды, осылай бар және осылай болады деп сенемін». Бұл сөздер тек бір адамның ғана пікірі емес — қаладан кеткен мыңдаған адамдардың жалпы сезімі. Шымкент, оның тарихи қазақи мінезі — ол жер аударылса да, уақыт өзгертсе де, өзегін жоймайтын нәрсе.
Сергей балалық шағын еске алғанда жылмия күледі. Ол достарымен бірге Қошқарата өзенінің салқын суында жүзгенін, көше газ суы автоматтарынан суалтқанын, жасыл ағаштарға толы көшелермен сағаттар бойы велосипед тергенін жылы сезіммен айтады. Бұл бейнелер — тек жеке естелік емес, бүтін бір буынның ортақ жады. Сол кезең Кеңес Одағының ыдырауынан кейінгі, жаңа дәуірдің табалдырығындағы жылдар болатын — адамдар да, қалалар да өзгеріп жатқан кез. Дәл сол аласапыран кезеңде Шымкент өзінің жылылығын, адамдардың бір-біріне деген ашықтығын сақтай білді.
Сергейдің естеліктерінде Орталық саябақ ерекше орын алады. Ол мен оның сыныптастары мектеп сабақтарын жіберіп, сол жерде тирде атып, ойын автоматтарында ойнаған. Бильярдхана туралы айта отырып, ол сол кездегі атмосфераны айқын суреттейді: «Бильярдхана — жаман жер деп ескертетін. Аға оқушылар: бармаңдар деп қорқытатын. Ал біз: өзіміз барамыз деп ойлайтынбыз». Осы кішкентай бас тартушылық — жастықтың белгісі, еркіндікке ұмтылыстың табиғи сезімі. Бүгін сол саябақ жаңарған, бильярдхананың орнын басқалар алмастырған шығар, бірақ жады сол өзгеріссіз тұр.
Уақыт қалаларды, көшелерді, тұтас аудандарды өзгертеді. Алайда адамдардың жүрегінде сақталған жер — ол тек географиялық нүкте емес, ол — рухани ошақ. Қалашытанушылар мен әлеуметтанушылардың зерттеулері бойынша, туған жерге деген сағыныш пен жылы естеліктер — бұл тек сезімталдық емес, адамның ұжымдық жадысының маңызды бөлігі. Бір қалада немесе ауылда бірге өскен адамдар арасында бір-бірімен байланыстыратын символдық кеңістік қалыптасады — ортақ орындар, ортақ оқиғалар, ортақ бейнелер. Шымкент үшін де осы заңдылық жұмыс істейді.
Бүгінгі Шымкент — дамудың жаңа парағын ашып жатқан қала. Алайда осы жылдам өзгеріс барысында өткенге деген ілтипат та жоғалмауы керек. Қаланың тарихи орталығын сақтау, ескі аудандардың рухын жаңартуда мүмкіндігінше ескеру — бұл тек ностальгияға бой ұсыну емес, бұл урбанистикалық есте сақтаудың маңызды принципі. Шетелдегі немесе Қазақстанның басқа өңірлерінде тұратын шымкенттіктер үшін туған қалаға оралу — тек жолаушылық саяхат емес, бұл өзінің кім екенін, қайдан шыққанын еске түсіру. Олардың жүрегінде Шымкент мәңгі тірі — Қошқарата суымен, газ суы дәмімен, жасыл саябақтарымен, бильярдхананың тыйым салынған тартымдылығымен. Уақыт ағып жатыр, қала өсіп жатыр, бірақ жады — жады мәңгі қалады.
