QazaqGaz $1,5 млрд тартты: «Бейнеу — Бозой — Шымкент» газ құбырының екінші желісіне ақша жетпейді

1 тамыз 2026 жыл. «ҚазақГаз» ұлттық компаниясы «Бейнеу — Бозой — Шымкент» магистральды газ құбырының екінші желісін салу үшін жалпы сомасы 1,5 млрд АҚШ долларына жететін облигация орналастырды. Алайда тартылған қаражат жобаның толық құнын жаппайды, ал міндеттемелерді өтеу жаңа сыртқы қаржыландыру есебінен жүзеге асырылмақ. Мамандар мен қаржы аналитиктері бұл схеманың тәуекелдеріне назар аударып отыр.
Жоба туралы алғашқы ресми хабарламалар 2023 жылы пайда бола бастады. «Бейнеу — Бозой — Шымкент» газ құбырының бірінші желісі 2013 жылы пайдалануға берілген болатын. Ұзындығы 1 475 шақырымды құрайтын бұл желі Каспий маңы кен орындарынан Оңтүстік Қазақстанға газ жеткізуді қамтамасыз етті. Сонымен қатар ол Орталық Азияның газ экспортындағы маңызды транзиттік дәліз болып табылады. Бірінші желінің жылдық өткізу қуаты 15 млрд текше метр болса, екінші желі іске қосылғаннан кейін бұл көрсеткіш едәуір артады деп жоспарлануда. Еліміздің халқы өсіп, өнеркәсіп қарқыны жеделдеген сайын газға деген ішкі сұраныс жыл сайын орта есеппен 4–5 пайызға өседі. Осы жағдайда жаңа инфрақұрылымның стратегиялық маңызы зор.
2026 жылдың мамырында «ҚазақГаз» алдымен 1 млрд долларлық облигация орналастырды, ал кейіннен жылдық мерзімге және жылдық 5,5 пайыз сыйақы мөлшерлемесімен тағы 500 млн доллар тарту туралы хабарлады. Жалпы тартылған қаражат 1,5 млрд долларды құрайды. Компанияның ресми түсіндірмесіне қарағанда, бұл қаражат ұзақ дайындық мерзімін талап ететін құбыр өнімдері мен жабдықтарға тапсырыс беру үшін қажет. Яғни облигациялар ұзақ мерзімді қаржыландыруды тартқанға дейінгі аралық қаржыландыру көзі ретінде пайдаланылады. Компания өзі де бұл сомалардың жобаның барлық шығындарын жаппайтынын мойындап отыр.
Мұнай-газ саласының сарапшысы Асқар Исмайловтың бағалауынша, жобаның жалпы құны 5 млрд доллардан асады. Сол себепті тартылған 1,5 млрд доллар барлық шығынның үштен бір бөлігін де жаппайды. «Ұзақ мерзімді жобаны қысқа мерзімді қаржыландыру арқылы іске асыру өзі бір жаңалық емес. Компания жобалауға, жабдыққа аванс төлеуге және құрылысты бастауға тез арада қаражат алады, содан кейін бұл қарызды ұзақ мерзімді жобалық қаржыландырумен алмастырады. Бірақ мұндай схема тек ұзақ мерзімді қаржыландыру іс жүзінде жабылып қойған кезде ғана ақталады, яғни банктер анықталып, мерзімдер, сыйақы мөлшерлемесі, кепілдіктер, тариф моделі мен қайта қаржыландыру шарттары келісілген болуы тиіс. Мұнда болса алдымен 1,5 млрд доллар тартылады да, одан кейін барып жобалық компания сыртқы қаржыландырудың жолын іздейді. Бұл — шамалы қауіпті реттілік», деп атап өтті Исмайлов.
Аймақтық маңызы тұрғысынан бұл жоба тек Қазақстанның ішкі мүдделерімен шектелмейді. Оңтүстік, Орталық және Солтүстік өңірлердегі тұрғындар мен өнеркәсіп кәсіпорындары газ жеткізілімінің тапшылығынан жиі зардап шеккен. Мәселен, соңғы жылдары Алматы мен Шымкент қалаларында газ қысымының төмендеуіне байланысты тұтынушылардың арасында наразылықтар туындап, биліктен тиімді шешім талап етілді. Жаңа желі іске қосылса, бұл мәселе едәуір жеңілдейді деп күтілуде. Бұған қоса, Қазақстан Ресейден газ транзитіне тәуелділігін азайту мақсатында ішкі газ тасымалдау желісін дамытуды ұлттық қауіпсіздіктің бір тармағы ретінде қарастыруда.
Қаржыландыру схемасына қатысты сарапшылар мен қаржы сарапшылары алаңдаушылығын жасырмайды. Астана қаласында жұмыс істейтін тәуелсіз инвестициялық аналитик Зарина Мұхамеджанова бұл туралы өз пікірін білдірді: «Жылдық облигациялар мерзімі аяқталған кезде компания қайта қаржыландыру көзін табуға міндетті болады. Егер халықаралық несие нарығындағы жағдай нашарласа немесе геосаяси тәуекелдер артса, жаңа шарттар бүгінгіден қолайсыз болуы ықтимал. Бұл жобаның мерзімінде аяқталуына кері әсер тигізуі мүмкін.» Алайда кейбір сарапшылар компанияның тактикасын да негізді деп санайды. «ҚазақГаз» сияқты ірі мемлекеттік компанияның нарықтық тұрақтылығы мен мемлекеттің қолдауын ескере отырып, ірі халықаралық банктердің жобалық қаржыландыруға қызығушылық танытуы ықтимал», деп есептейді Алматы экономика мектебінің зерттеушісі Бекзат Сейтқалиев.
«ҚазақГаз» компаниясы сыртқы қаржыландыруды тарту жөніндегі жұмыстың жүріп жатқанын растады. Алайда әлеуетті несие берушілер, мерзімдер, сыйақы мөлшерлемелері, кепілдіктер және мәміленің басқа да параметрлері жария етілмеді. Бұл ашықтықтың жетіспеуі де инвесторлар мен қоғамда белгілі бір күмән тудырып отыр. Парламент депутаттарының бірі, Мәжіліс комитетінің мүшесі Нұрлан Байжанов: «Ұлттық компания ел азаматтары алдында есеп беруге міндетті. Бұл жобаға байланысты қаржылық схема мен тәуекелдер туралы жан-жақты ақпарат ашық болуы керек», деп мәлімдеді.
Сарапшылардың болжамынша, жобаның іске асырылуы бірнеше факторға тікелей байланысты: халықаралық қаржы нарықтарындағы жағдай, Қазақстанның суверендік несиелік рейтингі, газ тарифтерінің болашақ динамикасы және геосаяси ахуал. Жобаның аяқталу мерзімі ресми деректер бойынша 2028–2029 жылдар деп белгіленген. Алайда қаржыландыру тізбегіндегі кез келген кешеуілдеу бұл мерзімді ұзарта алады. Қазақстан үшін «Бейнеу — Бозой — Шымкент» екінші желісі — бұл тек инфрақұрылым жобасы ғана емес, энергетикалық тәуелсіздік пен өңірлік дамудың кілттік буыны. Осы тұрғыдан алғанда, жобаның сәтті аяқталуы бүкіл мемлекеттің стратегиялық мүддесіне тікелей қатысты.