QazaqGaz бен катарлық серіктестің ортақ жобасы: тәуекелдер кімнің иығына түседі?

1 тамыз 2026 жыл. Қазақстанның мемлекеттік газ компаниясы QazaqGaz пен катарлық UCC Holding серіктестігі аясында жүзеге асырылып жатқан екінші газ құбыры желісінің жобасы — Бейнеу–Бозой–Шымкент 2 — елдің энергетикалық инфрақұрылымындағы ірі бастама ретінде баға алуда. Алайда жобаның қаржылық моделі, тәуекелдердің бөлінісі және болашақтағы табыстылығы әлі де толық жарияланбаған. Бұл жағдай мамандар мен сараптаушылар арасында орынды алаңдаушылық тудырып отыр.
Бейнеу–Бозой–Шымкент газ құбырының бірінші желісі 2013 жылы іске қосылды. Ол Қазақстанның батысындағы кен орындарынан оңтүстік өңірлерге, атап айтқанда халқы тығыз қоныстанған Шымкент пен Алматыға газ жеткізудің негізгі артериясына айналды. Онжылдықтар бойы Оңтүстік Қазақстан газды негізінен Өзбекстан арқылы транзитпен алып келді, бұл елдің энергетикалық тәуелсіздігіне нұқсан келтірді. Бірінші желінің пайда болуы аймақтың газбен қамтамасыз етілуін түбегейлі өзгертіп, отандық өндірістен тікелей жеткізуді мүмкін етті. Бүгінде ел ішіндегі тұтынудың жылдам өсуі және қолданыстағы инфрақұрылымның шекті жүктелуі екінші желінің салынуын стратегиялық қажеттілікке айналдырып отыр.
Жобаны іске асыру үшін Beineu-Bozoi-Shymkent 2 Ltd атты жобалық компания құрылды. QazaqGaz компаниясының хабарлауынша, жоба паритеттік негізде жүзеге асырылуда: QazaqGaz бен катарлық UCC Holding серіктестіктің әрқайсысы 50 пайыздық үлеске ие. Ресми түрде бұл акционерлік тәуекелдердің тең бөлінетінін білдіреді. Дегенмен сарапшылар бұл қарапайым сандың артында күрделі экономикалық шындық жасырынып жатқанын ескертеді. Қаржы сарапшысы Асқар Исмайловтың бағалауынша, заңи тұрғыдан тараптар тең үлеске ие болса да, тәуекелдердің экономикалық бөлінісі мүлдем басқаша болуы мүмкін. Себебі облигацияларды жобалық компания емес, тікелей QazaqGaz шығарған. Демек, инвесторлар алдындағы міндеттеме катарлық серіктеске емес, Қазақстан жағына — яғни ұлттық компанияға — жүктеледі. Тіпті егер қаражат кейіннен жобалық компанияға берілсе де, облигация бойынша жауапкершілік қазақстандық тарапта қалады.
Жобаның қазіргі іске асырылу барысына келетін болсақ, инженерлік жұмыстардың жиынтық прогресі 36,77 пайызды құрап отыр. FEED кезеңі толық аяқталған, «П» стадиясы 55,94 пайызға орындалған, ал жұмыс құжаттамасын әзірлеу бойынша прогресс 15,85 пайызды көрсетеді. Еліміздің мұнай-газ саласының тәжірибелі маманы Нұрлан Сейткали бұл қарқынды жеткілікті деп бағалай отырып, алайда жобаның соңғы құнын анықтау үшін жобалау жұмыстары аяқталуы тиіс екенін атап өтті. «Жобалаудың аралық кезеңінде сандарды бекіту мерзімінен бұрын болады, нақты баға — барлық тендерлер аяқталғаннан кейін ғана белгілі болады», — деді ол.
Жобаның қаржылық тұрақтылығына қатысты бірқатар маңызды мәселелер әлі де жауапсыз қалып отыр. QazaqGaz ресми жауап берсе де, жобаның толық қаржылық моделі жарияланған жоқ. Атап айтқанда, жобалау аяқталғаннан кейінгі соңғы құрылыс құны белгісіз. Компания болашақтағы несие берушілерді, пайыздық мөлшерлемені, өтеу мерзімі мен ұзақ мерзімді қаржыландырудың басқа да шарттарын атаған жоқ. Корпоративтік немесе мемлекеттік кепілдіктердің қажет болатын-болмайтыны, катарлық серіктестің нақты қанша қаражат салатыны және жаңа желінің тариф моделінің борышты өтеуге жеткілікті табыс әкелетін-келмейтіні де жарияланбаған.
Экономист Зарина Досмағамбетова бұл жобаның заманауи Қазақстан үшін тарихи маңызын еске сала отырып, стратегиялық маңызды инфрақұрылым жобаларында қаржылық ашықтықтың бұрынғыдан да өзекті болғанын тілге тиек етті. «Мемлекеттік компания ретінде QazaqGaz қоғам алдындағы жауапкершілігін жоғары ұстауы тиіс. Тұрғындар мен инвесторлар жобаның қаржылық тұрақтылығы туралы толық ақпарат алуға құқылы», — деп санайды ол. Аталмыш пікір кең қауымдастықтың да сезімін жеткізеді: ірі инфрақұрылымдық жобаларда ашықтықтың жоқтығы болашақта тексеру мен сенім мәселесін күрделендіруі мүмкін.
Тәуекелдің тағы бір маңызды аспектісі — QazaqGaz 1,5 миллиард доллар қарыз тарта отырып, оны бір жыл ішінде қайтаруы тиіс, ал жаңа нысан одан бірнеше жыл кейін ғана табыс бере бастайды. Бұл — классикалық ликвидтілік саңылауы. Салыстырмалы түрде алсақ, 2000-жылдардың басындағы Орта Азия мемлекеттерінің газ инфрақұрылымын дамыту жобаларының бірқатары дәл осындай қаржылық алшақтыққа тірелген болатын. Қысқа мерзімді қарыз бен ұзақ мерзімді кіріс арасындағы алшақтықты жабудың тиімді механизмі болмаған жағдайда жоба елеулі қаржылық қысымға ұшырауы мүмкін.
Жобаның болашақ тұрақтылығы ең алдымен ұзақ мерзімді қаржыландырудың қолайлы шарттарына, қазақстандық және катарлық тараптар арасындағы тәуекелдердің теңгерімді бөлінісіне және болашақ газ тарифтерінің борыштық міндеттемелерді жабуға жеткілікті болуына тікелей байланысты. Ел іші тұтынушыларының санасында мынадай сұрақ туындауы заңды: газдың бағасы өсе ме? Экономистер тарифтік реттеу мен борышты өтеу жоспарының ашық жарияланбауын осы жобаның негізгі белгісіз айнымалылары ретінде бағалайды. Жобаның сәтті аяқталуы Қазақстанның энергетикалық тәуелсіздігін нығайтып, оңтүстік өңірдің газбен тұрақты қамтамасыз етілуін қамтамасыз ету сынды стратегиялық мақсаттарға жетуге мүмкіндік береді. Алайда ол үшін қаржы моделінің ашықтығы мен тараптар арасындағы тәуекел бөлінісінің нақты айқындалуы бүгінгі күннің басты талабы болып отыр.