«Бейнеу – Бозой – Шымкент»: екінші желі кімге тиімді және қарыз бюджетке түсе ме?

2026 жылдың 1 тамызы. Қазақстанның газ саласындағы ең ірі инфрақұрылымдық жобалардың бірі — «Бейнеу – Бозой – Шымкент» магистральдық газ құбырының екінші желісін салу жоспары қоғамдық талқылаудың өзегіне айналды. QazaqGaz ұлттық компаниясы жобаны қаржыландыру үшін халықаралық нарықта 1,5 миллиард долларлық облигация орналастыруды жоспарлап отырғанымен, тәуелсіз сарапшылар таңдалған қаржы схемасының тұрақтылығына күмән келтіруде. Мәселенің өзегі — жобаның орындалу мерзімі мен қарыздың өтеу мерзімі арасындағы алшақтық пен газ тарифтерінің мемлекет тарапынан реттелуі.
Алдымен жобаның неге қажет екенін түсіну маңызды. Қазіргі таңда жұмыс істеп тұрған «Бейнеу – Бозой – Шымкент» газ құбыры Қазақстанның оңтүстік, орталық және солтүстік өңірлерін газбен қамтамасыз ететін стратегиялық артерия болып табылады. 2025 жылы бұл құбырдың жобалық қуаты шамамен 15 миллиард текшеметрді құраса, іс жүзінде 15,3 миллиард текшеметр тасымалданды. Яғни, жүктеме 102 пайызға жетті — бұл инфрақұрылымның шегіне жеткенін білдіреді. Жалпы көлемнің 10,3 миллиард текшеметрі ішкі нарыққа, 5 миллиарды Қытайға экспортқа жіберілді. Осы деректер жаңа желінің техникалық қажеттілігін айғақтайды. Елдің газ тұтынуы жыл сайын өсіп, 2030 жылға дейін ішкі сұраныс одан да артатыны болжануда.
Бірақ техникалық қажеттілік пен қаржылық тиімділік — бір-бірінен өзгеше ұғымдар. QazaqGaz компаниясы жобаны қаржыландыру үшін екі траншпен облигация шығаруды жоспарлайды, оның екінші траншы 500 миллион долларды құрайды. Сарапшылардың негізгі сыны осында: облигациялардың өтеу мерзімі бір жыл, ал газ құбырын салу бірнеше жылға созылады. Яғни, қарызды өтеу керек болған сәтте жаңа инфрақұрылым әлі пайда әкелуге үлгермейді. Экономист Асқар Исмайловтың бағалауынша, бұл схема рефинансирлеуге тәуелділік тудырады.
«QazaqGaz өзі мойындайды: бастапқы қарыз жобаның операциялық ақша ағынынан емес, жобалық компанияның жаңа қарызынан өтеледі. Бұл дегеніміз — бір жылдан кейін бірнеше шартты бір мезгілде орындау керек. Бірнеше миллиард долларлық кредиторлар табу керек, қолайлы мөлшерлемені келісу керек, банктерге қайтару кепілдіктерін беру керек, тарифті және болашақ тасымалдау көлемін растау керек, сондай-ақ реттелетін ішкі бағалар жобаны шығынды етпейтінін дәлелдеу керек», — деп түсіндірді сарапшы.
Осы шарттардың кем дегенде біреуі орындалмаған жағдайда QazақGaz өзінің меншікті қаражаты есебінен облигацияларды өтеуге мәжбүр болады немесе «Самұрық-Қазына» холдингі мен мемлекетке жүгінуге тура келеді деп болжайды Исмайлов. Бұл — салық төлеушілер үшін тікелей қаржылық тәуекел. Тарихи тұрғыдан алғанда, мұндай жағдайлар Қазақстанда бұрын да болды: 2008–2009 жылдардағы дағдарыс кезінде бірқатар мемлекеттік компаниялар дәл осындай рефинансирлеу қиындықтарына тап болып, бюджет қаражатын талап еткен болатын. «БТА Банк», «Альянс Банк» секілді ірі институттардың құлдырауы нарықта ұзақ уақыт сақталған сенімсіздіктің алдын алу мақсатында мемлекетке миллиардтаған теңгелік шығын шектірді. Инфрақұрылымдық жобалардағы қаржы схемасының дұрыс таңдалмауы ұқсас сценарийді қайталауы мүмкін.
Сарапшы балама модельді де ұсынды. Оның пікірінше, мұндай инфрақұрылымдық жоба үшін тиімдірек схема 15–20 жылдық ұзақ мерзімді қаржыландыру, құрылыс кезеңіндегі жеңілдікті кезең және газ құбырын пайдалануға бергеннен кейін өтеу болып табылады. Дүниежүзілік тәжірибеде мұнай-газ инфрақұрылымын қаржыландыру дәл осы модель арқылы жүзеге асырылады: жоба банктік қаржыландыруды кепілдікті ақша ағыны бар болғанда ғана ала бастайды.
Тағы бір маңызды мәселе — ішкі тарифтер мен кірістіліктің арасындағы қайшылық. Екінші желінің жобалық қуаты да жылына 15 миллиард текшеметрді құрайды. Алайда ішкі нарықтағы газ тарифтері мемлекет тарапынан реттеледі — олар әлеуметтік маңыздылығын ескере отырып, нарықтық деңгейден төмен ұсталады. Компания мен тарапының хабарлауынша, Қытай екінші желіге мүдделілік танытпады. Бұл экспортқа есептелген жоғары маржиналды кіріс болмайтынын білдіреді. Ал Исмайловтың айтуынша, жаңа желі негізінен электр станцияларын, тұрғын үй секторы мен ішкі өнеркәсіпті газбен қамтамасыз етсе, оның ақша ағыны миллиардтық валюталық қарызды өтеуге жеткіліксіз болуы мүмкін.
«Егер мемлекет әлеуметтік тұрғыдан төмен тарифтерді сақтаса, айырмашылықты я бюджеттен, я QazaqGaz-дың басқа табысты активтерінен, я болмаса тұтынушылар үшін газ бағасын көтеру арқылы жабу керек болады», — деді сарапшы. Бұл — саяси жағынан да, экономикалық жағынан да өзекті сұрақ. Халыққа газ бағасының өсуі — тікелей қоғамдық наразылық тудыратын фактор, ал бюджеттен субсидиялау — мемлекеттің басқа салаларынан ресурс алу деген мағынаны білдіреді.
Нәтижесінде «Бейнеу – Бозой – Шымкент» газ құбырының екінші желісі — Қазақстанға шынымен қажет инфрақұрылымдық жоба. Алайда оны қаржыландырудың таңдалған схемасы бірнеше маңызды тәуекел тудырады: қысқа мерзімді облигациялар мен ұзақ мерзімді жоба арасындағы сәйкессіздік, рефинансирлеу тәуелділігі, ішкі тарифтердің шектеулілігі және Қытай нарығының болмауы. Мамандардың пікірінше, мемлекет пен QazaqGaz бұл тәуекелдерді ашық мойындап, схеманы жетілдіру немесе балама қаржыландыру көздерін іздеу бойынша нақты жоспарды қоғамға жариялауы тиіс. Ел бюджетіне түсуі мүмкін жүктеме — бұл тек QazaqGaz мәселесі емес, бүкіл қазақстандық қоғамды алаңдататын тақырып.