Шымкентте тұрмыстық қалдықтарды өңдейтін заманауи кешен салына бастады

2026 жылдың 1 қыркүйегінде Қазақстанның оңтүстік өңірінің ірі қаласы Шымкентте тарихи маңызы бар оқиға болды: елдегі ең ауқымды тұрмыстық қатты қалдықтарды өңдеу кешенінің құрылысы ресми түрде басталды. Мемлекет басшысының қоршаған ортаны қорғау және қалдықтармен жұмыс істеу жүйесін жетілдіру туралы тапсырмаларын іс жүзінде асырудың нақты қадамына айналған бұл жоба — тек Шымкент үшін ғана емес, бүкіл Қазақстан үшін өрнек болатын үлкен бастама.
Жобаның жалпы көлемі 54 миллиард теңгеден астам тікелей инвестицияны қамтиды. Кешен тәулігіне 1000 тоннаға дейін қалдықты өңдей алатын қуатқа ие болады, сонымен бірге 24 МВт·сағ электр энергиясын өндіруге мүмкіндік береді. Жобаның іске асырылу мерзімі 2026–2028 жылдар аралығына белгіленген. Салынып болғаннан кейін кешен қалдықтарды жерге көмудің көлемін айтарлықтай азайтып, аймақтың экологиялық жағдайын түбегейлі жақсартуға септігін тигізеді деп күтілуде.
Проблеманың тамыры тереңде: Шымкент пен қалдық мәселесі
Шымкент — Қазақстанның үшінші ең ірі қаласы. Халқының саны бір жарым миллионнан асатын бұл мегаполис соңғы онжылдықта қарқынды дамып, тез өсті. Дәл осы даму процесімен қатар қала тұрғындарының тіршілік әрекеті нәтижесінде пайда болатын қалдықтардың мөлшері де күрт артты. Шымкент экологиялық тұрғыдан аса маңызды орында — Сырдария өзенінің алабында, тығыз орналасқан халқы бар Орталық Азияның жүрегінде тұр. Мұндай жерде қалдықтарды дұрыс өңдемеу тек жергілікті емес, аймақтық экологиялық апатқа ұласуы мүмкін.
Бүгінгі күнге дейін Шымкенттің негізгі қалдық сақтау полигоны қаланың жанындағы ауқымды жер учаскесін алып жатты. Осы жерге жыл сайын жүздеген мың тонна қоқыс тасталып, топырақ пен жерасты суларын ластаумен қатар атмосфераға да зиянды газдар шығарып отырды. Экологтардың мәліметінше, мұндай ашық полигондар айналадағы 5-10 километр аумақты ластап, тұрғындардың денсаулығына тікелей зиян тигізеді. "Бұл мәселе жылдар бойы жинақталып, шешімін күтіп келді. Жаңа кешеннің салынуы — заманның талабына берілген жауап", — дейді Шымкент қалалық экология басқармасының басшысы Нұрлан Сейітқалиев.
Жобаның техникалық мүмкіндіктері және артықшылықтары
Жаңа кешен тек "қоқыс жағатын зауыт" емес — бұл толыққанды қалдықтарды кешенді өңдеу орталығы. Технологиялық тізбек бірнеше кезеңнен тұрады: алдымен қалдықтар сұрыпталады, органикалық бөлігі биогазға айналдырылады, металл, пластик, қағаз сияқты бағалы шикізаттар қайта өңдеуге бөлінеді, ал қалған жанатын компоненттер электр энергиясын өндіру үшін пайдаланылады. Күніне 24 МВт·сағ электр энергиясы — бұл шамамен 10-15 мың үйді жарықтандыруға жеткілікті қуат.
Аймақтық даму институтының сарапшысы, экономист Айгүл Байжанова жобаның экономикалық тиімділігіне ерекше назар аударады: "54 миллиард теңгелік инвестиция алғашында үлкен сома болып көрінуі мүмкін. Алайда бұл кешен 25-30 жыл бойы жұмыс істейді. Осы уақыт ішінде үнемделетін полигон алаңы, болдырылмайтын экологиялық залал, өндірілетін электр энергиясы мен екінші реттік шикізатты есепке алсақ, жоба өзін бірнеше есе өтейді".
Мемлекеттік саясат пен халықаралық тәжірибе
Қазақстан соңғы жылдары экологиялық бағытта бірқатар маңызды заңнамалық өзгерістер жасады. 2021 жылы қабылданған жаңартылған Экологиялық кодекс полигондарға қалдықтарды тікелей жерлеуді шектейтін нормаларды енгізді. 2025 жылға арналған ұлттық жоспарда 2030 жылға дейін қалдықтарды қайта өңдеу үлесін 40 пайызға жеткізу мақсаты қойылған болатын. Шымкент кешені дәл осы стратегиялық бағытты іс жүзіне асырудың айқын мысалы болмақ.
Халықаралық тәжірибеге жүгінсек, Швецияда, Германияда, Жапонияда мұндай кешендер онжылдықтар бойы сәтті жұмыс істеп келеді. Мәселен, Швецияда бүгінде тұрмыстық қалдықтардың 99 пайызынан астамы қайта өңделеді немесе энергия алу үшін пайдаланылады. Жапонияның Осака қаласындағы атақты "Sakishima" жылу электр станциясы қалдықтардан тәулігіне 1800 тонна өңдеп, жүз мыңдаған үйді жылытады. Шымкент осы озық тәжірибеден нәр алып, өз деңгейінде жаңа стандарт қалыптастыруға ниеттенуде.
Тұрғындардың үміті мен сарапшылардың болжамы
Жобаның жарияланған күні Шымкент тұрғындары бұл хабарды жылы қарсы алды. Қаланың Аль-Фараби ауданынан тұратын Зейнеп Мұхамеджан деген тұрғын: "Бізден жарты шақырым жердегі полигоннан желді күндері иіс білініп тұратын. Балаларымды сыртқа шығаруға қорқатынмын. Осы кешен іске қосылса, өмір сүру сапасымыз артады деп сенемін", — деді.
Экология саласындағы тәуелсіз сарапшы, ғалым Серік Нұрмаханов болашаққа оптимистік болжам жасайды: "Кешен 2028 жылы толық қуатына жетсе, Шымкенттің жыл сайынғы қалдықтарының 70-80 пайызы осы арқылы өтеді. Бұл — полигон алаңын жыл сайын кеңейту қажеттілігін жояды және қаланың экологиялық паспортын мүлде өзгертеді". Ол сонымен қатар бұл жобаның Алматы, Астана сияқты ірі қалаларда да ұқсас кешендер салудың бастауы болатынына сенімді.
Шымкенттегі бұл жоба — Қазақстанның "жасыл экономика" жолындағы ең нақты және ауқымды қадамдарының бірі. Тек қалдық өңдеу ғана емес, жаңа жұмыс орындарын ашу, технологиялық тәжірибені дамыту, тұрғындардың өмір сүру сапасын арттыру — осының бәрі бір жобаның астарына сыйып тұр. 2028 жыл кешен іске қосылғанда, Шымкент тек Қазақстан үшін емес, бүкіл Орталық Азия үшін үлгілі экологиялық қалаға айналуы мүмкін. Бүгін басталған осы құрылыс — ертеңгі таза болашақтың іргетасы.