Шымкентте қалдықтан электр энергиясын өндіретін алып кешен салынуда

Қазақстанның оңтүстік өңірінің экологиялық болашағы мен энергетикалық тәуелсіздігі үшін тарихи маңызы бар ірі инвестициялық жоба іске қосылды. Шымкент қаласында тұрмыстық қатты қалдықтарды заманауи технологиялар арқылы өңдеп, электр энергиясын өндіретін кешеннің құрылысы ресми түрде басталды. 22 тамыз 2026 жылы тіркелген бұл оқиға қаланың коммуналдық инфрақұрылымын түбегейлі өзгертуге, ондаған жылдар бойы жинақталып қалған экологиялық проблемаларды шешуге, сондай-ақ өңірде таза энергия өндірудің жаңа бетін ашуға бағытталған жобаның ресми старты болып табылады.
Жобаны жүзеге асырушы — Shaanxi Construction Engineering Kazakhstan Co., Ltd. компаниясы. Қытайлық технологиялық тәжірибені Қазақстандағы нарыққа бейімдеп, Шымкент қаласының шегінде 12 гектар жер телімін игеру барысында компания үшін барлық қажетті алғышарттар жасалды: аумақ электр желісіне қосылды, толық қоршалды, инженерлік инфрақұрылым тартылды. Бұл дайындық жұмыстары жобаның техникалық кезеңіне жол ашты, яғни негізгі өндірістік объектілердің салынуы алда тұр.
Шымкент — Қазақстанның үш миллиондық мегаполисі. Халық санының жылдан жылға өсуі, урбанизацияның жеделдеуі, тұтыну мәдениетінің өзгеруі — осының барлығы қалдық мөлшерінің экспоненциалды өсуіне алып келді. Статистикалық деректерге сүйенсек, Шымкентте жыл сайын 600 мың тоннаға жуық тұрмыстық қатты қалдық пайда болады. Бұл көрсеткіш соңғы он жылда екі есеге өскен. Бұрынғы полигондар толып кеткен, жаңа жер учаскелерін іздестіру мәселесі шиеленісіп тұрған кезде мұндай инвестициялық жоба шынайы шешім ретінде қабылданды. Қала әкімі Ғалымжан Böковтың сөзімен айтқанда: «Біз қалдықты жай ғана жерге көметін заманның аяқталғанын түсінеміз. Бүгін біз оны ресурсқа айналдырудың нақты жолын таптық».
Жобаның технологиялық негізі — термиялық өңдеу немесе «waste-to-energy» деп аталатын тәсіл. Бұл технология бойынша қалдықтар арнайы жану камераларында өте жоғары температурада жағылады, бөлінген жылу буды қыздырады, бу турбинаны айналдырады, нәтижесінде электр энергиясы пайда болады. Жаңа кешеннің қуаттылығы жылына 500 мың тоннаға дейін қалдықты өңдеп, 80 мегаватт электр энергиясын өндіруге мүмкіндік береді деп болжанып отыр. Бұл — қалалық аудандардың едәуір бөлігін жарықпен қамтамасыз ету үшін жеткілікті көрсеткіш. «Бұл тек қоқыс өртейтін орын емес. Бұл — шикізатты энергияға айналдыратын толыққанды электр станциясы», — деп атап өтеді жобаның техникалық директоры Ван Цзяньго.
Маман-экологтар жоба туралы пікір білдіруде сақтықпен қарайды. Бір жағынан, полигондардың жабылуы топырақ пен жерасты суларының ластануын болдырмайды, жабайы жануарларға қауіп-қатер азаяды. Екінші жағынан, термиялық өңдеу процесінде атмосфераға зиянды газдар мен ауыр металл қосындылары бөлінуі мүмкін. «Егер газ тазарту жүйелері халықаралық стандарттарға сай болса, бұл технология экологиялық тиімді болып табылады. Алайда бақылау механизмі қатаң жүргізілуі тиіс», — деп ескертеді Шымкент мемлекеттік университетінің экология кафедрасының доценті Айгүл Серікбаева. Сарапшы сонымен бірге Еуропада — Германияда, Нидерландыда, Швецияда — осындай кешендер онжылдықтар бойы сәтті жұмыс істеп келетінін, ал олардың экологиялық нормалары Қазақстандағы қолданыстағы талаптардан анағұрлым қатаң екенін ескертеді.
Жергілікті тұрғындардың реакциясы да бірмағыналы емес. Кешен салынатын аумаққа жақын орналасқан Арай тұрғын алабының тұрғындары уайымын жасырмайды. «Желдің бағытына байланысты иіс пен түтін бізге қарай келуі мүмкін. Бұл мәселені кім бақылайды?» — деп сұрайды жергілікті тұрғын Нұрлан Имашев. Алайда қаланың орталықтауыраздау аудандарында тұратын азаматтар, әсіресе полигонның кеңейгенін жыл сайын тікелей бақылап жүргендер, жобаны қолдайды. «Бала кезімнен осы маңда ойнадым. Содан бері полигон үш есе өсті. Енді бір нәрсе өзгереді деп үміттенемін», — дейді тұрғын Зәуре Мамытқали.
Экономикалық тұрғыдан алғанда жоба Шымкент үшін бірнеше маңызды артықшылық ұсынады. Біріншіден, кешен іске қосылғаннан кейін жұмыс орындарының саны — тікелей және жанама — бірнеше жүзге жетеді деп күтілуде. Екіншіден, өндірілген электр энергиясы бюджетке қосымша кіріс әкелуі мүмкін. Үшіншіден, полигондарды күтіп-ұстауға кететін шығын айтарлықтай азаяды. Жобаның жалпы инвестициялық көлемі ашық жарияланбаса да, сала сарапшылары оны 200 миллион АҚШ долларынан асады деп болжайды. Кешеннің толық қуатқа жетуі 2028 жылға жоспарланған.
Шымкенттегі бұл жоба Қазақстанның «Жасыл экономикаға көшу» тұжырымдамасы мен ұзақ мерзімді декарбонизация мақсаттарымен тікелей үндеседі. Елдің 2060 жылға қарай көміртек бейтараптылығына жетуді жариялаған бағыты бойынша мұндай инфрақұрылымдық жобалар стратегиялық маңызға ие. Бүгінде Алматы, Астана, Қарағанды сияқты ірі қалаларда да ұқсас шешімдерді іздестіру үдерісі жүріп жатыр. Демек, Шымкентте жасалып жатқан тәжірибе — болашақта бүкіл ел үшін үлгі болуы ықтимал пилоттық жоба. Егер кешен жоспарланған техникалық және экологиялық көрсеткіштерге жетсе, Қазақстандағы қалдық менеджменті саласында түбегейлі өзгеріс орын алады деп сеніммен айтуға болады.