Түркі мемлекеттерінің жоғарғы сот төрағалары Түркістанда: цифрлы әділет пен инвестиция қорғауының жаңа кезеңі

22 маусым 2026 жылы Қазақстанның рухани астанасы Түркістан қаласы тағы бір маңызды халықаралық оқиғаға куәгер болды. Түркі мемлекеттері ұйымына мүше елдердің жоғарғы сот төрағаларының екінші форумы өтіп, Қазақстан, Әзербайжан, Қырғызстан, Өзбекстан және Түркия делегациялары цифрлы сот жүйесін дамыту, жасанды интеллектті енгізу және инвесторлар құқығын қорғау мәселелерін кеңінен талқылады. Бұл форум — тек техникалық мәселелерді шешудің алаңы ғана емес, Түркі дүниесінің ортақ болашағын бірге жобалаудың символдық актісі.
Форумның тарихи алғышарттарын еске алсақ, Түркі мемлекеттері ұйымы 2021 жылы Стамбулда ресімделіп, бұрынғы Түркі Кеңесінің мұрасын иеленді. Сол уақыттан бергі бес жыл ішінде ұйым сауда, мәдениет пен білім саласындағы байланыстарды жаңа деңгейге көтерді. Алайда сот жүйелері арасындағы ынтымақтастық соңғы кездерге дейін жеткілікті назар алмай келді. Осы олқылықты жою мақсатында 2024 жылы Бакуде өткен бірінші форум бастама ретінде іргетас қалады. Ал биылғы Түркістан жиыны — осы бастаманың тұрақты институттық форматқа айналғанының айғағы.
Жиынның ашылу рәсімінде Қазақстан Жоғарғы сотының төрағасы Асламбек Мергалиев Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың құттықтау сөзін жария етті. Президент өз үндеуінде әділ сот жүйесі мен инвестиция қауіпсіздігінің тұрақты экономикалық даму үшін стратегиялық маңызы бар екенін атап өтті. Мергалиевтің өзі де бір ай бұрын дәл осы Түркістанда өткен ТМҰ бейресми саммитінде мемлекет басшылары жасанды интеллект пен цифрлы даму мәселелерін өзекті деп танығанын еске салды. «Сот процестерін цифрландыру, жасанды интеллектті енгізу және сот практикасымен алмасу үшін онлайн платформа құру — бүгінгі талаптарға толық жауап береді», — деді ол форум қатысушыларына. Бұл сөздер жай риторика емес: Қазақстанның соңғы жылдары электрондық үкімет, ашық деректер және мемлекеттік қызметтерді цифрландыру бағытында жасаған ілгерілеуі жоғарғы сот жүйесінде де өз жемісін беруде.
Форумның орталық тақырыбы — заманауи цифрлы шешімдер мен жасанды интеллектті сот ісіне кіріктіру болды. Қатысушылар процессуалдық құжаттарды автоматты дайындайтын жасанды интеллект сервистерін, сот отырыстарының аудио және бейне жазбаларын мәтінге айналдыратын жүйелерді таныстырды. Бұл технологиялар бір қарағанда техникалық жеңілдіктер сияқты көрінгенімен, іс жүзінде олар әділет сотының тиімділігін, ашықтығын және қолжетімділігін сапалы өзгертеді. Сарапшылардың бағалауынша, процессуалдық құжаттарды автоматтандыру іс қарау мерзімін орта есеппен 30-40 пайызға қысқарта алады, бұл ретте адами қате факторын айтарлықтай азайтады. Сондай-ақ «Сот болашағы» тұжырымдамасы аясында Қазақстан 2027 жылға дейін барлық сот отырыстарын толықтай онлайн режимде жүргізуге мүмкіндік береді деп күтілуде.
Өзбекстан тәжірибесі форумда ерекше назар аударды. Өзбекстан Жоғарғы сотының судьясы Ибрагим Тожиев еліндегі «Адолат» жүйесі туралы баяндап, бұл платформа арқылы азаматтар мен заңды тұлғалар талап арыздарын және өзге де құжаттарды онлайн тәртіпте тапсыра алатынын атап өтті. Тоқсандық статистика бойынша жүйенің енгізілуінен кейін азаматтардың сотқа деген сенімі 18 пайызға өскен. Бұл цифр — тек технология жетістігі емес, мемлекет пен азамат арасындағы сенімнің нығаюының бетбелгісі.
Түркиялық делегация сот жүйесі мен инвестиция климатының тікелей байланысына ерекше тоқталды. Түркия Республикасы Мемлекеттік кеңесінің 8-ші алқасының төрағасы Ысмайыл Хаккы Сайин: «Инвестор үшін құқықтық қауіпсіздіктің маңызы шикізат қорлары мен өткізу нарығынан кем емес, кейде тіпті артық. Өз құқығы мен капиталы қорғалатынына сенімі жоқ инвестор ақша салуға дайын болмайды», — деп нақты тұжырымдады. Бұл пікір — бүгінгі жаһандық бизнес ортасының шындығын айшықтайды. ТМҰ мемлекеттері жалпы инвестициялық тартымдылықты арттыру үшін бірыңғай немесе жақындатылған сот стандарттарын қалыптастырудың маңызын мойындайды.
Форумның қорытынды кезеңінде бес мемлекет делегациясы бірлескен мәлімдемеге қол қойды. Құжат цифрлы сот жүйесін дамытуды, киберқауіпсіздікті нығайтуды және қатысушы елдердің сот жүйелері арасындағы ынтымақтастықты кеңейтуді көздейді. Бұл мәлімдеме тек декларативтік сипатта қалмайды деген үміт бар: оны жүзеге асыру үшін нақты жұмыс топтары құрылып, мерзімді есептілік механизмі белгіленуі тиіс. Саяси сарапшы Дінара Сейітқалиованың пікірінше, «Бірлескен мәлімдеменің ең маңыздысы — ол тек ниет білдіру емес, нақты мерзімдер мен жауапкершілік бөліністерін қамтуы керек. Сол жағдайда ғана Түркістан форумы нәтижелі деп саналады».
Алдағы кезеңге қатысты да айқын перспектива белгіленді. Келесі форум 2027 жылы Қырғызстанда өтеді. Оған дейін тараптар онлайн платформа арқылы сот тәжірибесімен алмасуды жалғастырады. Кезекті жиынға дейінгі аралықта жасанды интеллект пен цифрлы сервистерді пилоттық режимде сынап көру, алынған нәтижелерді жинақтап, ортақ стандарттар жобасын дайындау жоспарлануда. Бұл — Түркі дүниесі сот ынтымақтастығының іс жүзіндегі алғашқы нақты қадамы, ал Түркістанда қол қойылған бірлескен мәлімдеме — оның берік іргетасы. Цифрлы сот жүйесін қалыптастырудағы тюркі бірлігі — болашаққа деген ортақ арманның айқын бейнесі.