Су тапшылығы шаруаларды дағдарысқа ұшыратты: Шардара аудандық күріш егістіктері суарылмай қалды

1 шілде 2026 жыл. Түркістан облысының Шардара ауданында ондаған шаруа бірнеше ай бойы жер өңдеп, күріш егіп, болашақ егіннен үміт артқан болатын. Алайда ерте жазда олардың алдына ауыр шындық келіп тіреліді: арналарға су берілмейді, лимит толды, ал жасыл өркен атқан егістіктер сусыз қалды. Бұл оқиға бүгінгі Қазақстан ауыл шаруашылығындағы ең өткір мәселенің — су ресурстарының азаюы мен оларды басқару жүйесіндегі олқылықтардың — айқын көрінісіне айналды.
Шардара ауданы ұзақ жылдар бойы елдің күріш өндіру орталықтарының бірі болып келеді. Сырдария өзенінің бойында орналасқан бұл өңір, Қызылқұм магистральды каналы арқылы суарылатын гектарлаған егістіктерімен Оңтүстік Қазақстанның астық қорына елеулі үлес қосып отырды. Тарихи тұрғыдан алғанда, аймақ шаруалары ежелден су мәселесін егіннің кілті деп санаған. Бірақ соңғы онжылдықта климаттың өзгеруіне байланысты мұздықтар еріп, өзен деңгейлері тайыздап, су қоймаларындағы қор жыл санап азайып барады. 2025–2026 жылдардағы гидрологиялық мәліметтерге сүйенсек, Сырдария алабындағы су ағыны соңғы жиырма жылдың ішінде орта есеппен 15–20 пайызға кеміген. Осы жағдай мемлекетті су пайдалануға қатаң лимит белгілеуге мәжбүр етті.
Биыл Шардара ауданы бойынша күріш егуге рұқсат етілген жалпы алқап 3 500 гектармен шектелді. Барлық рұқсаттар электрондық жүйе арқылы ресімделді, белгіленген норма толғаннан кейін жаңа учаскелерді тіркеу мүмкіндігі жабылды. Алайда бірқатар шаруалар осы кезеңде тізімге ілінбеді не жүйедегі ретке байланысты дер кезінде хабардар болмады деп мәлімдейді. Олардың айтуынша, көктемнің басында-ақ тиісті органдарға өтініш беріп, тізімге жазылғандарын растаған, бірақ нақты лимит шегі туралы нақты ескерту алмаған. Нәтижесінде егін жерге түсіп, өркен атқан соң ғана суды кесіп тастады.
«Бізге лимит жоқ деп, суды жауып тастады. Бірақ егін өсіп тұр ғой. Мыналарды жойып жіберу өкінішті емес пе? Арнаға бір жарым-екі текше метр су жіберсе де, 350 гектар күріш алқабы үшін жетеді. Егер кейін су жетіспесе, жауапты менен сұрасын», — деді шаруа Жұмахан Жаппарұлы. Оның сөздері сол жердегі ондаған егіншінің ортақ мұңын жеткізді. Адамдар отбасы бюджетін, банк несиесін, маусымдық жалдамалы жұмысшылардың еңбекақысын егінге жұмсаған. Егістік сусыз қалса, бұл тек ауыл шаруашылығы шығыны емес, жеке отбасылардың қаржылық апаты.
Ауыл шаруашылығы министрлігі тарапынан вице-министр Азат Сұлтанов ресми ұстанымды жеткізді. Оның айтуынша, егін науқаны басталмай тұрып, премьер-министр орынбасары Қанат Бозымбаевтың басшылығымен барлық оңтүстік өңірлерде шаруалармен кездесулер өткізілді, ауыл шаруашылығы және су ресурстары министрлері тікелей қатысты. Белгіленген жоспардан тыс жерге егін салған шаруашылықтарға мемлекет су беруге міндеттеме ала алмайды деп айтылды. Мемлекеттік реттеу логикасы түсінікті: егер лимиттен тыс алқаптарға су жіберілсе, ресми рұқсат алған шаруашылықтардың су мөлшері кемиді, бұл бір мәселені шешу үшін екінші бір топтың мүддесін зақымдауға тең. Комиссия Қызылқұм магистральды каналы бойында жұмыс істеп, шаруалардың суды өздігінен пайдаланбауын бақылап жатыр.
Алайда сарапшылар мұны жай ғана лимит сақталмады деп қарастыруды жеткіліксіз деп есептейді. R-FINANCE қаржылық кеңесшісі Арман Байғанов аймақтың су дағдарысы кеңірек жүйелік мәселенің бейнесі екенін атап өтеді. «Суды үнемдеу технологиялары, тамшылатып суару жүйелері бағыты бойынша жылжуымыз керек. Өкінішке қарай, Қазақстанда суармалы жерлердің небәрі 1–2 пайызында тамшылатып суару қолданылады», — дейді ол. Бүгінде дамыған аграрлық мемлекеттерде, мәселен Израильде, суарылатын алқаптардың 70–80 пайызынан астамы дәл осы технология негізінде өңделеді. Күрішті тамшылатып суарудың тиімділігі мамандар арасында пікірталас тудырса да, жалпы суды үнемдеу мәдениетіне өту бүгінгі күн тәртібінің басты талабы болып тұр.
Орталық Азия аймағы бойынша алғанда, Қазақстан жалғыз емес. Өзбекстан, Тәжікстан, Қырғызстан — барлығы трансшекаралық өзендердің қысқарып бара жатқан ағынынан зиян шегуде. Аральдың тартылуы ондаған жылдың ескертуі болды, бірақ аймақтық сулайды реттейтін нақты консенсус әлі де толыққанды қалыптасқан жоқ. Маусымдық ауытқулар мен жаздық ыстық толқындар су тапшылығын жыл сайын ушықтырып отырады. Осы жағдайда жеке шаруашылықтар мен мемлекеттік жоспарлау арасындағы алшақтық барған сайын айқын сезіледі.
Шардара шаруалары мәселесі бүгін де шешімін таппай тұр. Жергілікті депутаттар мен аудан әкімдігі су министрлігіне кездесу сұратып өтініш жолдағаны туралы мәлімет бар. Облыстық ауыл шаруашылығы басқармасы уақытша компенсациялық шараларды қарастыруы мүмкін екенін жоққа шығармайды, бірақ нақты шешім жарияланбады. Сарапшылар бұдан бірнеше маңызды сабақ шығаруды ұсынады: біріншіден, лимит тіркеу жүйесін жедел, ашық және барлық шаруаларға қолжетімді форматта жүргізу; екіншіден, суармалы егіншілікте суды үнемдеу технологияларын енгізуге мемлекеттік субсидия мен ынталандыру механизмдерін күшейту; үшіншіден, климаттық өзгерістерді ескере отырып, ауыл шаруашылығы картасын қайта қарап, суды аз қажет ететін дақылдарды кеңінен ендіру. Бүгін Шардараның егістіктерінде ысырапталуы мүмкін жасыл өркен — болашақта бүкіл аймақта қайталануы ықтимал ауқымды дағдарыстың алғашқы белгісі болып отыр.