Түркістан облысында прокуратура стратегиялық маңызды су каналдарын мемлекеттік меншікке қайтарды

14 шілде 2026 жыл. Түркістан облысының Сайрам ауданында прокуратура қадағалау іс-шаралары шеңберінде ауданның су жүйесінің маңызды буынын құрайтын, бірақ заңды тұрғыда мемлекет балансында тіркелмеген он су каналын мемлекеттік меншікке қайтаруды қамтамасыз етті. Жалпы ұзындығы 32 шақырым болатын бұл гидротехникалық нысандар 243 мыңнан астам тұрғын мен аумақтың егіншілік алқаптарын сумен қамтамасыз етеді. Оқиға су ресурстарын басқару саласындағы мемлекеттік бақылаудың жүйелі мәселелерін тағы бір рет күн тәртібіне шығарды.
Жағдайдың алдын-ала тарихына назар аударсақ, Қазақстанның оңтүстік өңірлері ежелден суармалы егіншілікке тәуелді болып келген. Сайрам ауданы — Түркістан облысының ауыл шаруашылығы жағынан жоғары дамыған бөлігі, мұнда жылдан жылға мал шаруашылығы, бақша және дән өсіру белсенді жүргізіледі. Осындай аймақтарда су каналдарының тиісті деңгейде ұсталып, орталықтандырылған басқарылуы тікелей экономикалық және гуманитарлық маңызға ие. Алайда кеңестік кезеңнен қалған инфрақұрылымдардың бір бөлігі Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін де мемлекеттік тіркеусіз қалып, іс жүзінде иесіз немесе заңсыз мәртебесіз пайдаланылып жатты. Тіркелмеген нысандардың болуы жергілікті атқарушы органдарға жеткілікті қаражат бөлу мен жөндеу жұмыстарын жүргізуге кедергі келтірді.
Прокуратуралық тексеру барысында анықталған деректер елеулі мәселенің бар екенін айғақтады. Сайрам ауданының прокуроры Асқар Нұрланов мәлімдемесінде: «Бізге мемлекеттік меншікті қорғау және стратегиялық инфрақұрылым нысандарының заңды мәртебесін анықтау жұмыстарын жүйелі жүргізу тапсырылған. Осы бағытта жүргізілген тексеруде он су каналы мемлекет балансынан тыс қалып, тиісті жолмен рәсімделмегені белгілі болды. Бұл жай-күй жалғаса берсе, нысандардың тозуы жеделдейді және халыққа тиісті сумен қамтамасыз ету қауіп астына тұрар еді», — деп атап өтті. Прокурор сондай-ақ бұл жұмыстың бірегей оқиға емес, жоспарлы, жүйелі процестің бөлігі екенін ерекше айқындады.
Мемлекеттік меншікке қайтару нені береді? Сарапшылардың пікірінше, тіркелген мемлекеттік нысандар ғана бюджеттік қаржыландыруға іліге алады, мемлекеттік сатып алу механизмдері арқылы жөндеу жұмыстарын жүргізе алады және орталықтандырылған диспетчерлік жүйеге қосылуы мүмкін. Су шаруашылығы саласының тәуелсіз сарапшысы Бақытгүл Сейткалиева: «Заңды мәртебесіз нысандар іс жүзінде ешкімдікі болмайды. Оларды жөндеуге ақша бөлу қиын, жауапкершілікті анықтау мүмкін емес, авариялық жағдай туындаса кімнің шешім қабылдайтыны белгісіз болып қала береді. Мемлекеттік тіркеу — бұл тек қағаздық рәсімдеу емес, нысанның болашақтағы тіршілік тіршілігінің кепілі», — дейді ол. Сарапшы осы жолдас мемлекеттік меншікке қайтарудың ел бойынша кеңейтілуін, оның ішінде қалалық су жүйелеріне де бақылау жасалуын жақтайды.
243 мыңнан астам тұрғынды қамтитын аймақта су жабдықтауының тұрақтылығы — тек техникалық мәселе емес, ол тікелей халықтың өмір сапасы мен денсаулығына байланысты. Аймақтық санитарлық-эпидемиологиялық қызметтің деректері бойынша, сумен жабдықтаудың үзілуі немесе судың сапасының нашарлауы аурулардың, әсіресе ауыл жерлерінде, өсуіне тікелей алып келеді. Жергілікті тұрғын, Сайрам ауданының Ақтөбе ауылының тұрғыны Нұрсұлу Мамытова: «Біз жазда суға мұқтаж боламыз — бақша, мал, күнделікті тіршілік. Каналдар жөнді ұсталмаса, зардабын ең алдымен біз, қарапайым халық тартамыз. Прокуратура осы мәселеге назар аударғанына риза болдық», — деді. Оның сөздері мемлекеттік шешімдердің нақты халық өміріне тигізетін ықпалын айқын бейнелейді.
Тарихи тәжірибеге назар аударсақ, бұл тұңғыш рет емес. 2022–2024 жылдары Алматы, Жамбыл және Қызылорда облыстарының прокуратуралары да ұқсас жолмен ирригациялық нысандарды мемлекеттік меншікке қайтарған прецеденттер болды. Сол жылдары тек Жамбыл облысының өзінде 15 гидротехникалық нысан мемлекет балансына қосылды. Бұл тенденция — Қазақстанда мемлекеттік меншікті жүйелі түрде есепке алу мен бақылаудың орнығып жатқанын, ал прокуратурлық қадағалаудың тек қылмыстық-процессуалдық саламен шектелмей, мемлекеттік мүдделерді кең ауқымда қорғауға бағытталып жатқанын дәлелдейді.
Болашаққа қарайтын болсақ, мемлекеттік меншікке қайтарылған он каналдың іс жүзінде тиімді пайдаланылуы жергілікті атқарушы органдардың жедел іс-қимылына тікелей байланысты. Аудан әкімдігінің өкілі Ержан Байғазиев: «Каналдарды мемлекет балансына қабылдаймыз, жақын арада техникалық тексеру ұйымдастырылып, нысандардың жай-күйіне баға беріледі. Бірінші кезекте авариялық учаскелерді анықтау және жөндеу жоспарланып отыр», — деп мәлімдеді. Маманының айтуынша, тіркеуден кейінгі бірінші жылда каналдарды толыққанды жұмыс режиміне енгізу үшін елеулі қаражат бөлу қажет болуы мүмкін. Прокуратура өз тарапынан нысандардың одан әрі күтімі мен пайдаланылуын бақылауда ұстайтынын хабарлады.
Прокуратуралық реакцияның уақытылы болуы — мемлекеттік механизмдерді нығайтудағы жүйелі жұмыстың нәтижесі. Сайрам ауданының тәжірибесі Түркістан облысының басқа аудандары үшін де өнеге бола алады: стратегиялық маңызды инфрақұрылым нысандарын толық есепке алу, олардың заңды мәртебесін айқындау және тиімді мемлекеттік басқаруды қамтамасыз ету — бүгінгі күн тәртібінің басты мәселелерінің бірі болып қала береді. Прокуратура өңір бойынша стратегиялық нысандарды анықтау мен мемлекеттік меншікке қайтару жұмыстарын жалғастыратынын ресми түрде растады.