Шымкентте жолаушылар ағыны: ақысыз жүру қаланың көлік жүйесін соқыр қалдырып отыр

2 қазан 2026 жыл. Шымкент қаласының тұрғындары соңғы айларда қоғамдық көліктегі тығырықтан зардап шегуде. Таңертең жұмысқа асыққан адамдар автобус аялдамаларында ұзақ күтуге мәжбүр болып, кейбіреулері салонға мүлде бола алмай қалып жатыр. Бұл мәселе бүгін жай ғана тұрмыстық қолайсыздық емес — ол қаланың көлік жүйесіндегі терең жүйелік дағдарысты аңғартып отыр.
Ең күрделі жағдай 52, 171, 35 және 27-нөмірлі маршруттарда байқалуда. Таңертеңгі және кешкі жүктеме сағаттарында мектеп оқушылары, студенттер мен жұмысшылар бір уақытта автобусқа топтала бастайды. «Отырар» телеарнасының тілшілері осы маршруттар бойынша жүріп, тіршілік ахуалын өздері куә болды: салондар адам сыймастай тола қалып, жолаушылардың бір бөлігі аялдамада тұрып қалады. Бұл — жай ғана шоғырлану емес, жүйелі түрде қайталанатын күнделікті суреткін.
Шымсіті, Асар және Достық бағыттарында жағдай әсіресе шиеленісті. Жүргізушілердің өздері де осы бағыттарда транспорттың жетіспейтінін мойындайды. Бірқатар жүргізуші тілшілерге пікір білдіре отырып, таңертеңгі рейстерде салонды толтыру ғана емес, жолаушыларды мүлде сыйдыра алмайтындарын айтты. «Кейде бес-алты адам есікке жетіп, бірақ кіре алмай қалады. Мен не істей аламын — жол бережі ережесін бұза алмаймын», — деді 52-маршрут жүргізушісі Серік Дүйсенов.
Қала әкімдігінің жолаушылар тасымалы және автомобиль жолдары басқармасы мәселені жасырып отырған жоқ. Ресми мәліметтерге сүйенсек, соңғы уақытта алты маршрутқа қосымша жеті автобус шығарылды. Сонымен қатар 1 қазаннан бастап бірқатар маршруттың қозғалыс схемасы ұзартылып, кестелік рейстер саны арттырылды. Дегенмен бұл шаралар тығырықты толықтай шеше алмай отырғандығы анық. Себебі мәселе тек автобус санында ғана емес — ол одан да терең. Басқарма өкілі Мақсат Берікұлы: «Біз жұмысты жасап жатырмыз, қосымша көлік шығарып жатырмыз. Алайда нақты жолаушылар санын біле алмасақ, тиімді жоспарлау өте қиын», — деп мәлімдеді.
Міне, осы тұста «Smart Mobility» ЖШС директоры Ақылбек Ахметуалидің атап өткен мәселесі айрықша маңызды болып шығады. Оның пікірінше, қаланың нақты жолаушылар ағынын дұрыс анықтауға кедергі келтіріп отырған негізгі фактор — жол ақысын төлемеу. «Егер жолаушылар жол ақысын төлемесе, мемлекет нақты жағдайды көрмейді — автобустарды шын мәнінде қанша адам пайдаланатынын. Осы деректерсіз қанша қосымша көлік шығару керектігін түсіну мүмкін емес», — деп мәлімдеді ол. Директордың сөзінше, жол ақысын төлемейтін жолаушылардың үлесі 50–60 пайызға дейін жетуі мүмкін. Яғни, автобусқа мінетін екі адамның бірі ақы төлемей жатыр деген сөз.
Бұл — тек қана моральдық мәселе емес. Статистика жасырылған жерде жоспарлау жасырылады. Биыл басынан бері мың астам жасырын жолаушы жалпы сомасы 90 миллион теңгеден асатын айыппұлға тартылды. Алайда бұл сандар жалпы проблеманың ауқымымен салыстырғанда тамшыдай ғана. Ресми деректерге сәйкес, Шымкентте 1120 автобус бар, олардың мыңдайы күн сайын 80 маршрутта жұмыс істейді. Тәулігіне қоғамдық көлік бір миллионнан астам жолаушыны тасымалдайды. Егер жолаушылардың жартысы ақы төлемесе, бұл — айына ондаған миллиард теңгелік жасырын экономика дегенді білдіреді. Осы қаражат маршруттарды кеңейтуге, жаңа автобус сатып алуға жұмсалуы мүмкін еді.
Транспорт мамандарының пікірінше, мұндай жағдай тек Шымкентте ғана емес, Қазақстанның басқа ірі қалаларында да кездеседі. Алматы мен Астанада да электронды билет жүйесінің жетілмегені немесе бақылаудың нашарлығы жолаушылар ағынын дұрыс есептеуге кедергі жасайды. Алайда Шымкент — халқы тез өсіп жатқан қала ретінде бұл мәселені ерте шешпесе, болашақта транспорт дағдарысы тереңдей түсуі мүмкін. Демограф Жанар Сейтқалиеваның сөзімен айтқанда: «Шымкент Қазақстанның ең жас және ең тез өсетін қаласы. Мұнда инфрақұрылым халықтан артта қалып жатыр — және бұл алшақтық жыл сайын ұлғаюда».
Шешім күрделі, бірақ мүмкін. Біріншіден, электронды төлем жүйесін міндетті ету және оны нақты бақылау механизмдерімен нығайту қажет. Екіншіден, алынған деректер негізінде маршруттарды ғылыми тұрғыдан қайта жоспарлау, жүктеме сағаттарында автобус санын арттыру керек. Үшіншіден, жолаушыларды жол ақысын төлеудің маңыздылығы туралы хабардар ету жұмысы жүйелі жүргізілуі тиіс. Өйткені ақы төлемеу — бұл тек мемлекетті алдау ғана емес, өз қалаңның қозғалыс мүмкіндігін өзің шектеу дегенді білдіреді. Шымкенттіктер бұл байланысты неғұрлым ерте түсінсе, кешкі аялдамада тосып тұрған адамдардың саны соғұрлым азая бастайды.