Шымкенттің кешкі мектебі: білімге деген құштарлық жасқа бағынбайды

Шымкент қаласында орта білімін аяқтай алмаған ересек азаматтарға екінші мүмкіндік беретін кешкі мектеп жұмысын жалғастыруда. 2026 жылдың 7 қазанындағы деректерге сүйенсек, қазіргі таңда мұнда 18 жастан асқан 105 адам білім алуда. Бұл мекеме тек аттестат беретін оқу орны ғана емес — ол адамдардың тағдырын өзгертетін, жаңа өмірге жол ашатын алаң. Осындай мектептердің қажеттілігі туралы қоғамда пікірталас ұзақ жылдар бойы жүріп келеді, алайда Шымкент тәжірибесі бұл мәселеге нақты жауап беріп отыр.
Кешкі мектеп феномені Қазақстан үшін жаңалық емес. Кеңестік дәуірде де жұмысшы жастарға арналған сменалы мектептер болды, бірақ тәуелсіздік алғаннан кейін олардың саны күрт азайды. Экономикалық қиындықтар, отбасылық жағдайлар, ерте некеге тұру — осының барлығы мыңдаған балалардың мектепті аяқтай алмай кетуіне себеп болды. Білім беру саласындағы сарапшылардың бағалауынша, Қазақстанда орта білімі жоқ немесе аяқталмаған ересек азаматтардың саны жүз мыңдармен өлшенеді. Бұл санаттағы адамдар еңбек нарығында ең осал топты құрайды, өйткені жұмыс берушілердің басым бөлігі аттестатты немесе дипломды міндетті талап ретінде қояды.
Шымкент кешкі мектебінің бітірушісі Ғайша осындай жүздеген адамның бірі. Ол 16 жасында тұрмысқа шыққан, баласы туғаннан кейін оқуды тастап кеткен. Жылдар өткен сайын аттестаттың жоқтығы тұрақты жұмысқа орналасуда нақты кедергіге айналды. «Жұмысқа орналасқым келді, бірақ мені алмады. Бәрі сұрайды: "Аттестатың бар ма? Дипломың бар ма?" Күйеуіммен ақылдасып, мектепке құжат тапсырдым. Мені бірден 11-ші сыныпқа қабылдады. Осылайша 29 жасымда мектепті бітірдім», — деп еске алады Ғайша. Бүгінде ол қаланың бір кафесінде аспаз болып жұмыс істейді. Оның өмір жолы — бұл жүйенің нақты нәтижесінің дәлелі.
Шымкент білім басқармасының мәліметінше, бұрын қалада үш кешкі мектеп жұмыс істеді. Биыл олар біріктіріліп, бірыңғай мекемеге айналды. Қазіргі уақытта 105 оқушының 30-ы мектеп ғимаратында күндіз сағат 13:00-ден 18:00-ге дейін дәріс алса, қалған 75 адам түзету мекемелерінде білім алуда. Өткен жылы кешкі мектепті 137 адам бітірген. Биылғы 11-ші сыныпта 35 оқушы оқиды. Бұл сандар аз көрінуі мүмкін, бірақ олардың артында тұрған адам тағдырлары баға жетпес.
Кешкі мектептің міндеткер директоры Мейрамхан Қайранбектің айтуынша, түзету мекемелеріндегі сабақты ұйымдастыру өзіндік ерекшеліктерге толы. «Оқу кабинеттері мен сабақ кестесі мекеменің ішкі тәртібіне тәуелді. Парта, тақта, қағаз сияқты материалдық базаны түзету мекемесінің өзі қамтамасыз етеді, ал мұғалімдердің жалақысын білім басқармасы төлейді», — деп түсіндіреді ол. Мейрамхан Қайранбек сонымен қатар осындай оқу орнының тек аттестат беру функциясынан әлдеқайда маңыздырақ рөл атқаратынын атап өтеді: «Біздің оқушыларымыздың басым бөлігі өмірдің ауыр сынынан өткен адамдар. Оларға білімнен бөлек сенім мен қолдау да керек».
Мектепке қабылдауда алдыңғы оқу тарихы тексеріледі — адамның қай мектепте оқығаны және оқуды қандай себеппен тастағаны анықталады. Өтінішті ауыр жағдайда қалған азаматтар береді. Оқушылар арасында жетімдер, жартылай жетімдер, адресті әлеуметтік көмек алушылар және қандастар бар. Білім беру мамандары бұл тізімді маңызды деп санайды, өйткені ол мектептің тек формальды емес, нақты әлеуметтік функцияны орындайтынын көрсетеді. Шымкент қалалық білім басқармасының өкілі Зауреш Нұрмағамбетованың сөзіне сүйенсек, «Кешкі мектеп — бұл жүйенің ең осал тобына берілген мемлекеттік кепілдіктің айқын көрінісі. Біз бір адамды да артта қалдырмауымыз керек».
Қазақстанның білім беру жүйесіндегі осы бағыттың болашағы жайлы сарапшылар жағымды пікір білдіруде. Ұлттық білім академиясының зерттеушісі Дәурен Сейітовтің бағалауынша, кешкі мектептерді күшейту еңбек нарығындағы теңсіздікті азайтуға тікелей ықпал етеді. «Аттестаты жоқ адам — бұл тұйыққа тіреліп тұрған адам. Оған есік ашу дегеніміз — мемлекетке де, қоғамға да пайда», — дейді ол. Сондай-ақ цифрлық білім беру технологиялары арқылы кешкі мектептер болашақта қашықтан оқыту форматына да ауыса алатынын мамандар алға тартады. Бұл, өз кезегінде, географиялық қашықтықта немесе ұтқырлығы шектеулі азаматтарды да қамтуға мүмкіндік береді.
Шымкент тәжірибесі — бұл Қазақстанның барлық өңірлері үшін үлгі бола алатын модель. Кешкі мектептің жұмысы тек статистикалық есептер мен аттестаттар бергеннен іргелі: ол жеке адамның өзіне деген сенімін қалпына келтіреді, отбасыларды тұрақтандырады және қоғамдық теңдікке үлес қосады. Ғайша сияқты жүздеген адам бүгінде мектеп партасына қайта отырып, ертеңгі жақсырақ өмірге қол созуда. Бұл — кішігірім, бірақ маңызы зор жеңіс. Және ол дәлелдейді: білімге деген құштарлық жасқа, мерзімге немесе өткен қателіктерге бағынбайды.