Шымкентте жастар жұмыссыздығы азайды: сандар артта не жатыр?

13 қазан 2026 жыл. Шымкент қаласының жастар саясаты басқармасы үшін бүгін қуантарлық жаңалық жарияланды: соңғы бір ай ішінде жұмыспен қамтылмаған жастардың саны 6 884-тен 5 805-ке дейін азайды. Бір қарағанда, бұл — мыңнан астам адамның еңбек нарығына оралуы, яғни нақты нәтиже. Алайда бұл сандардың артында күрделі әлеуметтік шындық жатыр: біреулері жалақы төмен деп бас тартса, біреулері жұмыс істеп жатқанын дәлелдей алмай отыр. Қаланың үштен бірін құрайтын жас буынның болашағы — бүкіл Шымкенттің болашағы екені сөзсіз.
Шымкент — Қазақстанның үшінші республикалық маңызы бар қаласы. Халқы жыл сайын өсіп келе жатқан бұл мегаполисте бүгінгі таңда 14 мен 35 жас аралығындағы 428 мыңнан астам адам тіршілік етеді. Бұл — қала халқының шамамен 33 пайызы. Демографиялық бұл көрсеткіш бір жағынан үлкен мүмкіндік, екінші жағынан — орасан жауапкершілік екенін мамандар бұрыннан айтып келеді. Еңбекке қабілетті, білімді, өршіл жастар тобы жұмыссыз қала берсе, бұл тек экономикалық ғана емес, әлеуметтік тұрақтылыққа да қауіп төндіреді. Дәл осы себепті жастардың жұмыспен қамтылуы мәселесі қала басшылығының күн тәртібінде ұдайы жоғары орында тұрады.
Жастар саясаты басқармасының басшысы Ақымжан Абдақымов осы мәселе бойынша жасаған мәлімдемесінде жұмысты жүйелі алып барғандарын атап өтті. «Еңбек мобильділігі орталығының, жастар ресурстық орталығының және аудандық әкімдіктердің мамандары әрбір жасты жеке-жеке сөйлесіп шығады. Бізге ең бастысы — адамның жағдайын түсіну, оған нақты бір жол ұсыну. Тізімдегі санды азайту ғана мақсатымыз емес, нақты адамның өміріне оң өзгеріс ала келу — біздің ең басты міндетіміз», — деді ол. Шынында да, мониторинг жұмысының цифрлық отбасы картасы арқылы жүргізілуі — бұл бағыттағы жаңашыл қадам. Деректер дұрыс жиналса, нысаналы жұмыс жүргізу де жеңілдейді.
Дегенмен ахуал мінсіз деп айту қиын. Мамандардың тікелей жұмыс барысында анықтағанындай, жастардың бір бөлігі ұсынылған жұмыс орындарынан бас тартып жатыр — себебі жалақы деңгейі олардың күтуін қанағаттандырмайды. Еңбек нарығын зерттейтін тәуелсіз сарапшы Динара Сейітованың пікірінше, бұл — жүйелі мәселе. «Жас адам өзіне деген инвестициясын, яғни білімге жұмсаған уақыты мен ақшасын ескереді. Ол ұсынылатын жалақы оның күш-жігерін ақтайды деп есептемесе, жұмыс алмайды. Бұл — рационалды мінез. Сондықтан мәселенің тамыры жалақының өзінде жатыр», — дейді ол. Бұл пікір — тек Шымкентке ғана емес, республика бойынша да өзекті. Еліміздің барлық өңірлерінде жастар жұмыссыздығының басты себебі ретінде төмен жалақы мен кәсіптік өсу мүмкіндігінің шектеулілігі аталады.
Жастармен жұмыстың тағы бір бағыты — Шымкентте оқитын 4 мыңнан астам шетелдік студенттерге де тиесілі. Олардың басым бөлігі Медицина академиясында және Мұхтар Әуезов атындағы университетте білім алады. Бұл — қаланың халықаралық беделін арттырудағы маңызды фактор. Шетелдік студенттерді қоғамдық бастамаларға, «Таза Қазақстан» экологиялық акцияларына және қалалық шараларға тарту — бір жағынан олардың интеграциясына, екінші жағынан жергілікті жастармен бірге бір ортақ мақсат үшін жұмыс істеу дағдысын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Жоғары оқу орындарында өткізілетін құқықтық сауаттылық, заңды бұзбауға шақыру тақырыбындағы алдын алу кездесулері де осы бағыттың маңызды бөлігін құрайды.
Тарихи тұрғыдан алғанда, Шымкент жастары бұрыннан еңбек белсенділігімен ерекшеленіп келді. 2000-шы жылдардың ортасынан бастап қалада жастар кәсіпкерлігін дамыту бағдарламалары іске қосылды, мемлекеттік гранттар мен жеңілдікті несиелер арқылы жүздеген жас маман өз ісін бастады. Алайда 2020—2022 жылдардағы пандемия кезеңі еңбек нарығын айтарлықтай сілкінтті — жабылған кәсіпорындар, тоқтаған жобалар, азайған жұмыс орындары жастардың арасында жұмыссыздықтың өсуіне тікелей себеп болды. Соның салдары бүгін де сезіледі. Дегенмен қалада жүргізіліп жатқан жүйелі шаралар — еңбек мобильділігі орталықтарының жұмысы, кәсіпкерлікке үйрету курстары, цифрлық дағдыларды арттыру бағдарламалары — нәтиже бере бастағанын статистика дәлелдеп тұр.
Болашаққа көз жүгіртер болсақ, жастар жұмыспен қамту мәселесінде тек сандарды азайту емес, сапаны арттыру мақсат болуы тиіс. Жас адам тек «жұмыс бар» деп тіркелетін орынға емес, оның дамуына, кәсіби өсуіне, достойный өмір сүруіне мүмкіндік беретін жерге баруы керек. Ол үшін жұмыс берушілермен тығыз ынтымақтастық, жалақы мәселесіне мемлекеттік ықпал, кәсіптік бағдарлауды мектеп қабырғасынан бастау сияқты кешенді шаралар қажет. Шымкент қаласы бұл бағытта маңызды қадамдар жасап жатқанын мойындай отырып, жол әлі ұзақ екенін де ескерген жөн. 428 мыңнан астам жас — бұл орасан зор әлеует. Оны дұрыс бағыттай білу — бүгінгі басшылықтың тарихи жауапкершілігі.