Шымкентте заңсыз құрылысқа 74 миллион теңге айыппұл: қала бақылауды күшейтуде

Қазақстанның оңтүстік мегаполисі Шымкентте заңсыз құрылысқа қарсы күрес жаңа белеске шықты. 2026 жылдың 20 қазанында қалалық сәулет және қала құрылысы басқармасының міндетін атқарушы басшысы Даурен Мұқанов баспасөзге берген мәлімдемесінде айтқандай, 2026 жылдың басынан бері 291 объект бойынша материалдар Қалалық орта бақылау және сапа басқармасына жолданды, ал жиналған айыппұл сомасы 74 миллион теңгеден асты. Бұл көрсеткіш Шымкент билігінің рұқсатсыз құрылыс мәселесін жүйелі түрде шешуге деген табандылығын айқын дәлелдейді.
Заңсыз құрылыс мәселесі Шымкент үшін жаңа емес. Қала халқының қарқынды өсуіне байланысты жылжымайтын мүлікке сұраныс жыл сайын артып келеді. Сарапшылардың бағалауынша, соңғы он жылда Шымкент Орталық Азиядағы ең жылдам дамып келе жатқан қалалардың бірі болды. Халық саны өсімі іскер бизнесмендер мен жеке тұрғын үй иелерін барынша тез және арзан жолмен объект тұрғызуға итермелейді. Нәтижесінде бірқатар кәсіпкерлер қажетті рұқсаттарды алмай немесе жартылай ресімдеп, құрылысты бастап жіберетін жағдайлар жиілеп кетті. 2025 жылы ғана осындай бұзушылықтар бойынша айыппұл сомасы 117 миллион теңгеден асты, 57 объект бойынша сот талқылауына арыз берілді. Бұл статистика заңсыз құрылыстың масштабы мен тереңдігін көрсетеді.
Сәулет және қала құрылысы басқармасының мамандары объектілерді тұрақты тексеріп, рұқсат беру құжаттары мен құрылыс салушылардың іс-әрекеттерінің заңдылығын зерделейді. Даурен Мұқановтың сөзіне сүйенсек, кез келген объектіні тұрғызудан бұрын архитектуралық-жоспарлау тапсырмасын алу, эскиздік жобаны әзірлеп, бекіту, жобалық құжаттаманы дайындау және экспертизадан өту міндетті. Сонымен қатар жобалаушылармен, мердігерлермен және техникалық бақылау мамандарымен шарт жасасу қажет. Тек осы барлық рәсімдерді аяқтаған соң ғана нақты құрылыс жұмыстарына кірісуге болады. Алайда кейбір кәсіпкерлер мұны елемей, алдымен объект тұрғызып, содан кейін барып құжатын ресімдеуге тырысады. «Мұндай тәжірибе қала инфрақұрылымына тікелей қауіп төндіреді, өйткені сараптамадан өтпеген ғимарат конструктивтік немесе өрт қауіпсіздігі талаптарын қанағаттандырмауы мүмкін», — деп атап өтті тәуелсіз сәулетші Нұрлан Сейітқали.
Заңсыз құрылыспен қатар, заңсыз сыртқы жарнама мәселесі де Шымкент үшін өткір болып тұр. 2025 жылы жарнамалық конструкциялар бойынша бұзушылықтар үшін есептелген айыппұл сомасы 1 миллиард 46 миллион теңгеден асты. 2026 жылдың сегіз айында бұл көрсеткіш тіпті 1 миллиард 244 миллион теңгеге жетті — яғни бір жылдың ішінде ол айтарлықтай өсті. Бұдан бөлек, заңсыз орнатылған 32 LED-экран бойынша материалдар Жер ресурстары департаментіне тиісті шаралар қабылдау үшін жолданды. Жарнама саласындағы бұзушылықтардың ауқымы қаланың визуалдық тәртібіне және жол қозғалысы қауіпсіздігіне тікелей нұқсан келтіреді деп санайды Шымкент тұрғындарының ұйымы. «Рұқсатсыз тұрғызылған жарнама тақталары жел мен дауыл кезінде қирап, адам өміріне қатер төндіруі ықтимал», — деп ескертті ұйымның өкілі Жанар Бекова.
Қала билігінің бақылауды күшейтуіне тұрғындардың реакциясы екі жақты. Бір жағынан, Шымкент тұрғындарының басым бөлігі тәртіпсіз құрылысқа шек қойылуын қолдайды. Олардың пікірінше, рұқсатсыз салынған ғимараттар көрші учаскелерге және жалпы қалалық инфрақұрылымға залал тигізеді. Екінші жағынан, шағын бизнес өкілдері ресімдеу рәсімінің ұзақтығы мен бюрократиялық кедергілер туралы шағымданады. Жеке кәсіпкер Асқар Жаңбыров: «Барлық рұқсаттарды алу үшін кейде алты айдан астам уақыт кетеді. Рәсімдерді жеңілдетсе, заңсыз жолға түсетіндер азаяр еді», — деп өз тәжірибесімен бөлісті. Бұл мәселе мемлекет пен бизнес арасындағы диалогты тереңдету қажеттігін көрсетеді.
Шымкеттің болашақ дамуы тұрғысынан алғанда, қала бас жоспарына өзгерістер енгізу жоспарлануда. Болжамдарға сәйкес, 2035 жылға қарай қала халқы 1 миллион 900 мың адамға жетуі мүмкін. Бұл тұрғын үй, жол желісі және инженерлік инфрақұрылымды кеңейтуді талап етеді. Бас жоспарды түзету өскелең халықтың қажеттілігін және қауіпсіздік талаптарын ескере отырып, қалаықтың одан әрі даму бағыттарын айқындауы тиіс. Қала сәулетшісі Айдын Қасымов атап өткендей, жоспарланған өсу мегаполисті «ақылды қала» қағидаттарына сәйкес дамытуды, яғни құрылысты сандық мониторинг жүйесімен байланыстыруды талап етеді. Бұл тәсіл рұқсатсыз объектілерді ерте кезеңде анықтауға мүмкіндік береді.
Жалпы алғанда, Шымкенттегі заңсыз құрылысқа қарсы шаралар жүйелі реформаның бір бөлігі болып табылады. Айыппұлдардың сомасы мен сот арыздарының саны өскен сайын, бизнес орта да заңдылыққа мойынсұнатын болады деген үміт бар. Алайда тек жазалау шаралары жеткіліксіз — рұқсат беру рәсімдерін жеделдету, электрондық мемлекеттік қызметтерді жетілдіру және кәсіпкерлер арасында ақпараттық насихат жүргізу де қажет. Тек осы кешенді тәсіл ғана Шымкентті заңды, қауіпсіз және жоспарлы дамитын қалаға айналдырады — болашақта 1,9 миллион тұрғынға лайықты мегаполиске.