Арал теңізін құтқару жолындағы бірлік: Орталық Азия басшылары Ақордада маңызды шешімдер қабылдады

Арал теңізін құтқару жолындағы бірлік: Орталық Азия басшылары Ақордада маңызды шешімдер қабылдады

25 сәуір 2026 жылы Астанада тарихи маңызы бар халықаралық кеңес өтті. Халықаралық Аралды құтқару қоры құрылтайшы мемлекеттер басшылары кеңесінің кезекті отырысына қатысушылар Қазақстан Республикасының Президенттік резиденциясы — Ақордаға жиналды. Мәртебелі қонақтарды Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жеке өзі қарсы алып, салтанатты жағдайда кеңесті ашты. Бұл отырыс Орталық Азия аймағы үшін стратегиялық маңызы зор саяси және экологиялық шешімдер қабылданатын алаңға айналды.

Арал теңізі мәселесі Орталық Азия халықтары үшін ондаған жылдар бойы ауыр жара болып келеді. Кеңестік дәуірде егіншілікке, атап айтқанда мақта өсіруге жұмсалған Амудария мен Сырдарияның суы Арал теңізін азайтып, ақырында оның бетін 90 пайызға дейін кішірейтіп жіберді. Бұрын 68 000 шаршы шақырым жерді алып жатқан теңіз бүгінде шағын бөліктерге бөлініп, аумағы да, тереңдігі де айтарлықтай азайды. Осы экологиялық апат аймақтағы миллиондаған адамның өмір сапасына, денсаулығына және шаруашылық жағдайына тікелей зиян келтіруде. Аral теңізі аймағындағы топырақтың тұздануы, жердің шөлге айналуы және климаттың өзгеруі — бүгінгі кеңестің өзекті де өткір мәселелері болды.

Халықаралық Аралды құтқару қоры 1993 жылы Орталық Азия елдерінің — Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түркіменстан және Өзбекстанның — бастамасымен құрылды. Қордың басты мақсаты аймақтағы су ресурстарын ұтымды пайдалану, Арал теңізінің экожүйесін қалпына келтіру және халықтың тіршілік жағдайын жақсарту болып табылады. Осы уақыт ішінде қор аясында бірнеше маңызды бағдарламалар жүзеге асырылды, алайда проблеманың ауқымы мен күрделілігі барлық мүше мемлекеттердің тығыз ынтымақтастығын талап ете береді. Бүгінгі отырыс сол ынтымақтастықтың жаңа бетін ашуға бағытталған еді.

Кеңестің күн тәртібінде бірнеше маңызды мәселе қаралды. Ең алдымен, аймақтағы су-энергетикалық ынтымақтастықты нығайту жоспарлары егжей-тегжейлі талқыланды. Орталық Азия елдері су ресурстарын бөлісу мәселесінде тарихи келіспеушіліктерге кезігіп келді, бірақ климаттың өзгеруі барлық тараптарды ортақ шешімдер іздеуге мәжбүр етуде. Трансшекаралық өзендерді бірлесіп басқару, суды үнемдейтін агротехнологияларды енгізу және ирригациялық жүйелерді жаңарту — осы кеңестің негізгі тақырыптары болды. Сондай-ақ экологиялық апаттың нақты салдарын азайту бойынша нақты іс-шаралар қарастырылды: тұзды шаңды тежеу үшін Арал теңізінің кепкен түбін ағашпен жабу, жасыл желек орнату және жергілікті халықтың тіршілік ету жағдайын жақсарту бағдарламалары.

Отырысты төрағалаған Президент Қасым-Жомарт Тоқаев аймақтық ынтымақтастықтың маңызын айрықша атап өтті. «Арал мәселесі — тек бір елдің ғана емес, бүкіл аймақтың жауапкершілігі. Бірігіп қана бұл экологиялық апаттың салдарын жеңе аламыз», — деп баса айтты мемлекет басшысы. Тоқаевтың бұл сөзі аймақтық бірліктің символдық жариялануы ретінде де қабылданды. Қазақстан Президенті су ресурстарын тиімді пайдалану мәселесінде жаңа технологиялар мен халықаралық тәжірибені бірге меңгеру қажеттілігін де ерекше атап өтті. Атап айтқанда, Израиль мен Нидерланды сияқты елдердің тамшылатып суару жүйесі мен су үнемдеу технологиялары аймақ елдеріне үлгі бола алады деп есептейді мамандар.

Кеңеске қатысқан Орталық Азия мемлекеттері басшылары да өз ойларымен бөлісті. Олар ортақ проблеманы шешуде тек саяси ерік емес, сонымен бірге нақты инвестициялар мен технологиялық жаңартулар қажет екенін атап өтті. Аймақтың жалпы ішкі өнімінің айтарлықтай бөлігі ауыл шаруашылығынан түседі, ал ауыл шаруашылығы толығымен суармалы егіншілікке тәуелді. Сондықтан су мәселесі тек экологиялық емес, сонымен бірге экономикалық және әлеуметтік маңызы бар стратегиялық приоритет болып табылады. Ғалымдардың болжамы бойынша, дұрыс шаралар қабылданбаса, 2050 жылға қарай аймақтағы су тапшылығы одан да шиеленісіп кетуі мүмкін.

Қоғамдық пікір тұрғысынан алғанда, Арал маңайында тұратын тұрғындар бұл кеңестен нақты нәтиже күтіп отыр. Арал, Қызылорда, Нүкіс өңірлерінің тұрғындары ондаған жылдар бойы теңіздің кебуінен туындаған экологиялық, экономикалық және денсаулық мәселелерімен күресіп келеді. Жергілікті балықшылар ғасырлар бойы тіршілік еткен теңізден айрылды, ауыл шаруашылығымен айналысатындар тұздалған топырақта өнім өсіре алмай қиналуда. Экологтар мен азаматтық белсенділер аймақтық саммитте нақты міндеттемелер алынып, оның орындалуы жүйелі бақылауға алынуын талап етуде.

Бүгінгі кеңес — тек формальды дипломатиялық іс-шара емес, Орталық Азия халықтарының ортақ болашағы жолындағы шынайы ынтымақтастықтың белгісі. Арал теңізін толық қалпына келтіру мүмкін болмаса да, экологиялық жағдайды жақсарту, су ресурстарын ұтымды пайдалану және жергілікті халықтың тіршілігін қолдау — шешуге болатын міндеттер. Ол үшін саяси ерік, қаржылық ресурстар және барлық мүше мемлекеттердің шынайы ынтымақтастығы қажет. Ақордада өткен бұл маңызды отырыс сол бағыттағы нақты қадам болды деп бағалауға негіз бар. Аймақтың экологиялық болашағы осындай кездесулерде қабылданатын шешімдердің орындалуына тікелей байланысты.