Шымкенттің жаңа ғасыры: 650 миллион долларлық жылыжай кешені Қазақстанның азық-түлік болашағын өзгертеді

Шымкенттің жаңа ғасыры: 650 миллион долларлық жылыжай кешені Қазақстанның азық-түлік болашағын өзгертеді

21 мамыр 2026 жыл. Шымкент қаласында еліміздің тарихындағы ең ірі ауылшаруашылық жобаларының бірі — 650 миллион долларлық инвестициямен салынған заманауи жылыжай кешені — ресми түрде іске қосылды. Бұл тек қана көкөніс өсіретін орын емес, Қазақстанның агроөнеркәсіп саласындағы жаңа дәуірінің бастауы. Мыңдаған шаршы метр жердің астындағы болат пен шыны астында барлық маусымда жасыл өсімдіктер гүлдеп, технологиялар мен табиғаттың ғажайып үйлесімі жасалуда.

Жобаның алғашқы идеясы бірнеше жыл бұрын туды. Қазақстан импорттық көкөністерге, әсіресе қысқы кезеңде, Ресей, Өзбекстан және Иранға тәуелді болып келген. Елімізде жыл сайын миллиондаған теңге сыртқа ағып кетіп отырды. Осы мәселені шешу үшін ірі отандық инвесторлар мен шетелдік технологиялық серіктестер бірлескен кешен салуды жоспарлады. Қала маңына таңдалған учаскеде 2023 жылы құрылыс басталды, ал 2025 жылдың соңына қарай алғашқы сынақ партиялары жиналды. Іске қосу рәсімі 2026 жылдың мамырына белгіленіп, бүгін оған Шымкент қаласының әкімі, ауыл шаруашылығы министрлігінің өкілдері және жүздеген қонақтар қатысты.

Жылыжай кешенінің ішіне кірген сәтте сіз бірден өзгеше әлемге тап боласыз. Ауа ылғалдығы мен температура — 22–24 градус деңгейінде тұрақты ұсталады, жасанды жарық пен табиғи күн сәулесі тиімді үйлестіріледі. Томаттар дәстүрлі топырақта емес, арнайы кокос ортасы мен минералды ерітінді арқылы өседі. Бұл әдіс — гидропоника немесе субстраттық өсіру деп аталады — өсімдікке тек қажетті заттарды дөп береді, ысыраптың алдын алады. Ең таңғаларлығы — ашық аспан астындағы бақшада міндетті жұмыс атқаратын аралардың орнына мұнда бал аралары емес, қоңырбаздар жұмыс істейді. Бұл насекомдар томат гүлдерін тозаңдандыру үшін ерекше тиімді деп саналады. Химиялық препараттарсыз, нитраттарсыз, толық экологиялық таза өнім алу — кешеннің басты принципі.

Кешен директоры Асқар Дүйсенов бұл туралы былай дейді: «Біз жай ғана жылыжай салып отырған жоқпыз — біз Қазақстанның азық-түлік қауіпсіздігіне нақты үлес қосып отырмыз. Климат бақылаудан бастап CO₂ деңгейін реттеуге дейін — барлығы автоматтандырылған. Компьютер жүйесі тәулік бойы өсімдіктердің жай-күйін бақылап, қажет болса бірден дабыл қағады. Бұл — ауыл шаруашылығының болашағы, және ол болашақ бүгін осында, Шымкентте.» Оның сөзі жай мақтаныш емес — деректермен расталады. Кешен жылына 45 000 тонnadан астам томат өнімін беруге қабілетті, бұл бүкіл Оңтүстік Қазақстан аймағының жылдық қажеттілігін жабады.

Жобаның экономикалық маңызы да орасан зор. Кешен іске қосылуымен бірге 1 200-ден астам тұрақты жұмыс орны ашылды. Олардың ішінде агрономдар, технологтар, инженерлер, физиологтар, логистика мамандары бар. Тек физикалық еңбек емес — жоғары білікті кадрларға да сұраныс туды. Жергілікті университеттермен ынтымақтастық шеңберінде кешен студенттерге тәжірибелік база болып табылады, ал болашақта аграрлық мамандануды таңдаған жас маманның жұмысы кепілдендіріледі деп жоспарланған. «Бізге Нур-Сұлтаннан да, Алматыдан да CV келіп жатыр. Бұл жоба жастарды оңтүстікте ұстап қалуға мүмкіндік береді», — деп атап өтті Шымкент қаласының еңбек және халықты жұмыспен қамту басқармасының басшысы Зарина Бекова.

Экспорттық мүмкіндік — тағы бір стратегиялық артықшылық. Кешен өндірген томаттар мен қияр бірінші кезекте ішкі нарықты қанағаттандырса, артығы Ресей, Қытай және Орта Азия елдеріне экспортталады. Ауыл шаруашылығы министрлігінің деректері бойынша, 2025 жылы Қазақстан көкөніс экспортынан 380 миллион доллар табыс тапты. Бұл кешен жалғыз іске қосылуымен осы көрсеткішті 15–20 пайызға арттыруы мүмкін. Сонымен қоса, «Жасыл экономика» бағдарламасы аясында мемлекеттің субсидиясы мен салық жеңілдіктері берілетіндіктен, инвесторлар алты-жеті жылдың ішінде шығынын өтеп, пайдаға шығатынына сенімді.

Тарихи тұрғыда алғанда, Шымкент ежелден сауда жолдарының торабы болған. Ұлы Жібек жолы осы аймақ арқылы өткен, Оңтүстік Қазақстан тек ауыл шаруашылығы ғана емес, мәдени алмасудың да орталығы болған. Бүгін де Шымкент ел ішіндегі үшінші ірі мегаполис ретінде өзінің дамуын жалғастырып, жаңа жобалармен жаңа тарихын жазуда. Жылыжай кешені — осы дамудың символы. Аймақтық деңгейде бұл жоба Алматы облысы мен Қызылорда, тіпті шекарадасы Өзбекстан ауылдарына да нарық ретінде маңызды. Жергілікті дистрибуция желісін күшейту арқылы аймақаралық азық-түлік логистикасы да жақсармақ.

Алдағы он жылда Қазақстан ауыл шаруашылығының ішкі өнімдегі үлесін арттыру жоспарын белгілеген. Осы мақсат шеңберінде тағы бес ірі жылыжай кешенін салу болжанып отыр — Алматы, Астана, Ақтөбе, Қарағанды маңында. Шымкент кешені осылардың барлығына пилоттық модель болады. Технологиясы, менеджменті, логистикасы — барлығы зерделеніп, жаңа жобаларда қолданылмақ. Мамандар кешеннің алғашқы жылы қалай жұмыс істейтінін мұқият бақылайды. Заманауи агротехнологиялар Қазақстан сияқты континентальды климаты қатаң елге аса сәйкес: жылыжай ішінде желтоқсанда да, шілдеде де бірдей нәтиже берілетін болса, бұл аймақтың барлық күнтізбелік мәселесін шешер еді. Шымкенттің жылыжай кешені — тек өнім емес, болашаққа деген сенімнің, жасыл ойлаудың, Қазақстанның аграрлық жаңару рухының нышаны.