Жасөспірімдер киберқылмыстың құралына айналып жатыр: Шымкент полициясы ескертті

Жасөспірімдер киберқылмыстың құралына айналып жатыр: Шымкент полициясы ескертті

Шымкент қаласының Ішкі істер департаменті 2026 жылдың 27 мамырында «Киберқалқан Қазақстан» жобасы аясында азаматтарға маңызды ескерту жасады. Полиция мессенджерлер мен әлеуметтік желілердегі аккаунттарды алаяқтық мақсаттарда пайдалану жағдайларының күрт өскенін хабарлады. Ең алаңдататын жайт — бұл схемаларға жасөспірімдердің белсенді тартылып жатқандығы.

Полиция деректеріне сүйенсек, кәмелетке толмаған жасөспірімдер белгілі бір сыйақы алу үшін SIM-карталарды тіркеп, мессенджерлерде аккаунттар ашып, оларды үшінші тараптарға береді. Осы аккаунттар мен нөмірлер кейіннен азаматтарды алдау мақсатында — жалған инвестициялық ұсыныстар, лотерея жеңімпаздары туралы хабарламалар, туыстарынан көмек сұрау деген сылтаулармен — қолданылады. Жасөспірімдер мұны «зиянсыз тапсырма» деп қабылдаса да, іс жүзінде олар ауыр қылмыстың бөлігіне айналады.

Бұл мәселенің тамыры тереңде жатыр. Соңғы бірнеше жылда Қазақстанда киберқылмыстың деңгейі жыл сайын өсіп келеді. Ұлттық киберқауіпсіздік орталығының мәліметтері бойынша, 2025 жылы елімізде тіркелген киберқылмыс оқиғаларының саны алдыңғы жылмен салыстырғанда 34 пайызға артқан. Шымкент — Қазақстанның үшінші ірі қаласы және халқы үздіксіз өсіп отырған мегаполис ретінде — осы статистикада алдыңғы орындарды иеленіп отыр. Қаладағы жастар санының жоғары болуы, жұмыссыздық деңгейінің белгілі бір топтар арасында сақталуы — мұның бәрі жасөспірімдерді алаяқтардың оңай нысанасына айналдырады.

«Бізді ең көп алаңдататын жайт — жасөспірімдердің бұл іске саналы түрде емес, жай ғана «ақша тапқым келеді» деген ниетпен кіріп кетуі», — дейді Шымкент қаласының ІІД өкілі, полковник Дәурен Әлімов. — «Олар өздерінің SIM-карта тіркеу немесе аккаунт беру арқылы кімдердің зардап шегетінін түсінбейді. Ал заң бойынша бұл — қылмысқа қатысушылық, яғни сотталуға толық негіз бар». Мамандардың айтуынша, мұндай іске тартылған жасөспірімнің болашағы үшін салдары өте ауыр болуы мүмкін: сот жазасы, бас бостандығынан айыру немесе ұзақ мерзімді тергеу процесі.

Криминология саласының сарапшысы, Оңтүстік Қазақстан университетінің доценті Айгүл Нұрланова бұл үрдісті ғаламдық контекстте қарастырады. «Бүгінгі таңда киберқылмыскерлер тікелей жәбірленушілерді алдамай, алдымен «аралық тізбекті» — яғни жасөспірімдерді немесе аңқау азаматтарды — пайдаланады», — деп түсіндіреді ол. — «Бұл схема Ресейде, Украинада, Нигерияда және Оңтүстік-Шығыс Азияда кеңінен таралған. Қазақстан да осы үлгіге ілесіп жатыр. Сондықтан бұл тек полиция ісі ғана емес — бұл мектептегі, отбасындағы тәрбие мәселесі».

«Киберқалқан Қазақстан» жобасы 2022 жылы іске қосылған және бүгінгі күні республиканың барлық өңірлерінде жұмыс жасайды. Жоба аясында азаматтарға ақпараттық сауаттылық тренингтері өткізіледі, мектептерде профилактикалық сабақтар ұйымдастырылады, сондай-ақ жедел арна арқылы күдікті жағдайлар туралы хабарлауға мүмкіндік беріледі. Шымкенттегі жоба өкілдері биылғы жылдың бірінші тоқсанында ғана 120-дан астам оқушымен кездесу өткізіп, алаяқтықтың түрлері мен алдын алу жолдары туралы түсіндіру жұмысын жүргізгенін атап өтті.

Азаматтарға нақты ұсынымдар берілді: аккаунттарды ешқашан үшінші тараптарға бермеу, басқа адамдар үшін нөмір белсендірмеу, күдікті хабарламалар мен белгісіз адамдардың сұраныстары туралы 102 нөміріне немесе полицияның ресми сайтына хабарлау. Полиция сонымен бірге ата-аналарға да үндеу жасады: балаларының телефондарындағы белсенділікке назар аудару, таныс емес адамдардан ақша табу ұсынысы болса — бірден полицияға хабарласу маңызды.

Бұл мәселе тек Шымкентке ғана тән емес. Биылғы жылы Алматы, Астана, Қарағанды қалаларында да ұқсас жағдайлар тіркелген. Бірақ Шымкенттің жас халқы мен тығыз тұрғын үй кварталдарының болуы осы мәселені ерекше өткір ете түседі. Сарапшылар алдағы жылдары киберқылмыстың одан сайын күрделенетінін, жасанды интеллект пен дипфейк технологияларын пайдаланатын схемалардың пайда болатынын ескертеді. Ол жағдайда жасөспірімдерді қорғау тіпті де қиындай түсуі мүмкін.

Сайып келгенде, бүгінгі ескерту — жай ғана хабарландыру емес, қоғамдық дабыл. Ата-аналар, мұғалімдер, жергілікті билік өкілдері бір мақсатта — жасөспірімдерімізді киберқылмыстың құралына айналудан сақтау үшін — бірігуі тиіс. Заң қатаң: қылмысқа пособничество жасаған адам толыққанды жауаптылыққа тартылады, оның жасы кәмелетке жеткен-жетпегенінен тәуелсіз. Бірақ жазадан да маңыздырағы — болашақ ұрпақтың тағдыры. Ал ол тағдыр бүгін біздің қолымызда.