Шымкентте жастарға бір қателіктің бағасын көрсетті: «Киберқалқан Қазақстан» жобасы аясында бас бостандығынан айырылғандармен тікелей диалог өтті

Шымкентте жастарға бір қателіктің бағасын көрсетті: «Киберқалқан Қазақстан» жобасы аясында бас бостандығынан айырылғандармен тікелей диалог өтті

27 мамыр 2026 жыл. Шымкент қаласында «Киберқалқан Қазақстан» жобасы аясында мектеп оқушылары мен студенттер үшін ерекше профилактикалық іс-шара өткізілді. Прокурорлар мен полиция қызметкерлері жастарға кәдімгі дәріс емес, бас бостандығынан айырылған жас сотталғандармен тікелей телекөпір арқылы диалог ұйымдастырды. Бұл форматтың өзгешелігі — тек сандар мен заң баптарын айтып қою емес, нақты адамның нақты тағдырын, жасалған қателіктің ауыр бағасын тірі үн арқылы жеткізу болды.

Іс-шара жазғы демалыс қарсаңында ұйымдастырылуы кездейсоқтық емес. Жыл сайын мамыр мен маусым айларының аралығында мектеп бітіруші буын мен жоғары оқу орындарының студенттері бос уақытқа ие болады. Осы кезеңде жастар арасындағы құқық бұзушылыққа тарту қаупі айтарлықтай артады. Статистика алаңдатарлық: Шымкент прокуратурасының мәліметтері бойынша, соңғы үш жылда жасөспірімдер мен жастардың есірткі, кибералаяқтық және ұрлық сияқты қылмыстарға қатысу деңгейі орта есеппен 18 пайызға өскен. Бұл жай сан емес — бұл жүздеген сынған тағдыр, жоспарланған болашақтан айырылған жас жандар.

Телекөпір форматы жастарға теориялық ескерту емес, нақты адамның нақты сезімін жеткізуге мүмкіндік берді. Камера арқылы сөйлеген жас сотталғандардың бірі өз тарихын жасыруға тырыспады: «Шынын айтсам, алғашқыда мұның бәрі қылмыс болып көрінбеді. Telegram-да онлайн жұмыс және тез табыс туралы ұсыныстар кездесті. Алғашында мен бұған мән бермедім. Бірақ уақыт өте келе қызығушылық пайда болды, өйткені ақшаны тезірек табғым келді». Осы бір ғана сөйлем залда отырған жастардың жүрегіне тиді. Ол жай жасөспірім болған. Ол барлық жастардай тезірек өмірде орын алғысы келген. Айырмашылығы — таңдаған жолда ғана.

Шымкент прокуратурасының мамандандырылған прокуроры Қуандық Айтбайұлы іс-шараның маңыздылығын ашып айтты. «Оларды Telegram-каналдарда, интернет-каналдарда жеңіл табыс қызықтырады, жоғары табыс ұсынады. Олар жауапкершілікті сезінбейді. Ал біз жеңіл табыс болса да, 20 жылға дейін отыруға болатынын көрсеткіміз келеді», — деді ол. Прокурордың бұл сөзі жастардың ойын шыңдатуға бағытталған маңызды хабар. Telegram-да немесе басқа мессенджерлерде «тапсырма» орындап, тіркелмей табыс іздеу — бұл бір ғана қадам, одан кейінгі жол тор артына апаруы мүмкін.

Іс-шараға қатысқан студенттер де ой бөлісті. Студентка Асылзада Сүндетәлі сезімдерін ашық жеткізді: «Тюрьмаға түскен жастардың өмірі өте ауыр. Олардың қылмыс жасағанын, тіпті қателесіп жасаса да, түсінеміз. Әрине, жас кезінде тор артында қалғандары өте өкінішті, бірақ біз үшін бұл сабақ болады. Мұндай теріс қылық — өзіне де, ата-анасына да, қоғамға да зиян». Асылзаданың бұл сөздері — тек бір студенттің ойы емес, залдағы жүздеген жастың ортақ қорытындысы.

«Киберқалқан Қазақстан» жобасы республика бойынша жүргізіліп жатқан кешенді профилактикалық бағдарламаның бір бөлігі болып табылады. Соңғы жылдары елімізде жасөспірімдерді желілік алаяқтыққа, есірткі таратуға және заңсыз онлайн схемаларға тарту жиілей түскен. Бұл мәселе тек Шымкентке ғана тән емес — Алматыда, Астанада, Қарағандыда да ұқсас жағдайлар тіркеліп отыр. Кибер қылмыстың жасарып бара жатқаны — бүгінгі заманның ащы шындығы. Ішкі істер министрлігінің 2025 жылғы мәліметтеріне сүйенсек, тергеу барысында анықталған жасөспірім кибер-алаяқтардың орташа жасы 16–19 аралығында, яғни өмірі жаңа ғана басталған буын.

Профилактикалық жұмыстың форматын жаңарту — бұл уақыт талабы. Ескірген «дәріс-ескерту» моделі жастарға іс жүзінде ықпал ете бермейді. Тікелей байланыс, нақты адам, нақты тағдыр — мүлдем басқа эмоциялық деңгей. Педагогтар мен психологтар мұндай форматты жастарды ойланта алатын ең тиімді тәсілдердің бірі ретінде бағалайды. Бала немесе жасөспірім статистика санынан қорықпайды, бірақ өзіне ұқсас жастың жылауын, сожалеть, деп айтып жатқанын естігенде — ол жаны бүтіндей дірілдейді.

Алдағы жазда ұқсас іс-шаралар республиканың өзге де ірі қалаларында өткізілуі жоспарланып отыр. Шымкент тәжірибесі үлгі ретінде алынуда. Прокуратура мен ішкі істер органдары мектептермен, колледждермен және жоғары оқу орындарымен бірлесе отырып, жыл бойы профилактикалық жұмысты жандандырмақ. Ең маңыздысы — жастарды тек жазалаудан қорқыту емес, олардың санасын оятып, ойландыру. Заң алдындағы жауапкершілік тек трибунал залында сезілмеуі керек. Ол ойлауда, таңдауда, жолды белгілеуде бастан сезілуі тиіс. «Киберқалқан Қазақстан» жобасы осы мақсатты алға қойған: бір қателіктің бағасы туралы жастарға уақытында хабар жеткізу — тор артынан емес, бостандықта тұрып.