Бадам өзенінің жағасы қоқыс пен қиға айналды: экологиялық апат алдын ала тосқауылдануын күтеді
Бадам өзенінің жағасы қоқыс пен қиға айналды: экологиялық апат алдын ала тосқауылдануын күтеді
Оңтүстік Қазақстандағы Бадам өзені бойында жүргізілген соңғы тексерулер өлкенің экологиялық жағдайы туралы үлкен алаңдаушылық тудырды. 29 мамыр 2026 жыл күні «Су ресурстары – маркетинг» ЖШС мамандары Еламан елді мекенінің маңайындағы суқорғау белдеулерін тексеру барысында жағалаудың адам баласының немқұрайлылығынан қаншалықты ластанғанын өз көздерімен көрді. Бір кездері жасыл өсімдікке оранған, балық аулауға қолайлы болған сол жер бүгін пластикалық бөтелкелер, полиэтилен пакеттер, тұрмыстық және құрылыс қалдықтарымен шашылып жатыр.
Маман-тексерушілердің айтуынша, суқорғау аймағында ұзындығы шамамен 100 метр, ені 5 метрге дейін жететін қи үйінділері де анықталды. Бұл мал фермаларынан немесе жеке шаруашылықтардан шыққан органикалық қалдықтар өзенге тіке қауіп төндіреді. Жауын-шашын немесе тасқын кезінде ластаушы заттар тікелей су қоймасына еніп, Бадамның экожүйесіне орны толмас зиян келтіруі мүмкін. «Суды бүгін ластасаңыз, ертең ауыз суыңыз болмайды. Бадам — бұл тек өзен емес, бұл жүздеген мың адамның тіршілік көзі», — дейді аймақтың тәжірибелі су шаруашылығы саласының маманы.
Бадам өзені Сырдария алабының бір бөлігі болып табылады және Шымкент қаласы мен Түркістан облысының бірнеше ауданына су жеткізуде маңызды рөл атқарады. Соңғы он жылда өзен деңгейінің тұрақты түрде төмендеп келе жатқаны мамандар арасында жиі айтылатын мәселеге айналды. Климаттың өзгеруі, ауыл шаруашылығындағы мөлшерден тыс су тұтыну және инфрақұрылымның тозуы — осы үш фактор аумақтағы су тапшылығын шиеленістіре түсуде. Мұның үстіне суқорғау белдеулерін ластау жағдайы өзеннің өзін-өзі тазарту мүмкіндігін одан сайын шектейді.
Экология және су ресурстары ардагері, ғалым Отберген Асқарұлы Қыстаубаевтың пікірінше, бұл жағдай бір ғана Бадам өзенін емес, бүкіл Қазақстандағы су ресурстарын қорғау саясатының тиімділігіне күмән туғызады. «Мемлекет деңгейінде суды үнемдеу және қорғау туралы маңызды шешімдер қабылданып жатыр. Бірақ жерде не болып жатқанын қараңыз — заңдар бар, бірақ орындалмайды. Суқорғау аймағына қи тастаған адам жауапқа тартылды ма? Жоқ. Ал бұл процесс жылдан жылға қайталанып отыр», — деп атап өтеді ол. Мұндай сарапшылардың алаңдаушылығы заңсыз бекер емес: Қазақстанда суқорғау белдеулерін бұзғаны үшін айыппұл салу тәжірибесі бар болғанымен, іс жүзінде бұл норма нашар қолданылады.
Қазақстанда соңғы жылдары тұщы су тапшылығы мәселесі мемлекеттік деңгейде үлкен назар аударып отыр. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2022–2025 жылдар аралығындағы бірнеше жолдауында су ресурстарын тиімді пайдалану мен судың сапасын сақтаудың стратегиялық маңыздылығын ерекше атап өтті. 2023 жылы қабылданған «Қазақстанның су ресурстарын басқару» тұжырымдамасы аймақтық деңгейде суқорғау аймақтарын нығайтуды, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығынан шығатын ластанудың алдын алуды нақты мақсат ретінде белгіледі. Алайда Бадам өзені жанындағы картина осы стратегиялық жоспарлар мен жер бетіндегі шындықтың арасында терең алшақтық бар екенін айқын дәлелдейді.
Жергілікті тұрғындар да жағалауда болып жатқан өзгерістерден алаңдаулы. Елді мекен тұрғындарының бірі: «Менің балалық шағымда мұнда су мөлдір еді, балық аулайтынбыз. Қазір жуынуға да қорқасың — жағалауда тұрған иісті айтпасаңыз», — деп өкінішін білдіреді. Жастардың бір тобы аймақта жинастыру акцияларын ұйымдастыруға тырысқан, бірақ олардың аз күшімен тонналаған қалдықты жоюға мүмкіндік жоқ. Мәселе жеке бастамалардан анағұрлым жоғары деңгейдегі жүйелі шешімді қажет етеді.
Экологтардың пайымдауынша, егер суқорғау белдеулерінің ластануы бақылаусыз жалғаса берсе, Бадам өзені бойындағы биологиялық алуантүрліліктің жойылуы сөзсіз болады. Ластанудың тікелей салдары ретінде балықтың азаюы, суды тазарту шығындарының өсуі және ауыз судың сапасының нашарлауы күтілуде. Орта мерзімді болашақта бұл аймаққа ауыл шаруашылығы өнімділігінің төмендеуіне де ықпалын тигізетін болады, өйткені суарудың негізгі қайнар көзі — осы өзен. Мамандар кешенді іс-шараларды: суқорғау белдеулерін кезекті тексеруді, заң бұзушыларды қатаң жазалауды және тұрғындар арасында экологиялық сауаттылықты арттыруды бірден қолға алуды ұсынып отыр.
Бадам өзенінің жағалауындағы бүгінгі жағдай — бұл жалғыз аймақтың ғана емес, бүкіл Қазақстанның экологиялық саналылық деңгейінің айнасы. Ондаған жыл бойы жиналған немқұрайлылықтың нәтижесін бүгін өз көзімізбен көруге тура келді. Алда тұрған мәселе тек суды тазарту емес — жалпы жауапкершілік мәдениетін қалыптастыру. Суқорғау заңнамасын нақты орындамайынша, тиісті органдардың бақылауы күшеймейінше және қоғамдық белсенділік артпайынша, Бадам өзенінің болашағы күңгірт болып қала бермек. Осы мәселе өңір басшылығының, экологиялық бақылау органдарының және жергілікті тұрғындардың бірлескен күш-жігерін талап етеді, тек осындай жағдайда ғана алаш — Бадамды аман сақтай алатын болады.
