Шымкент әкімдігі тұрғындарды заңсыз жылжымайтын мүлік мәмілелерінен сақтандырды

Шымкент әкімдігі тұрғындарды заңсыз жылжымайтын мүлік мәмілелерінен сақтандырды

Шымкент қаласының әкімдігі 16 шілде 2026 жыл күні тұрғын үй нарығындағы заңсыз қаржылық операциялардың алдын алу мақсатында ресми ескерту жариялады. Бұл хабарландыру көппәтерлі тұрғын жай кешендерінде пәтер сатып алу кезінде заңнаманы айналып өтетін мәмілелердің бәрін жарамсыз деп тануға байланысты. Атап айтқанда, алдын ала брондау шарты, резервтеу шарты, инвестициялау шарты және талап ету құқығын беру шарттары осы санатқа жатқызылады.

Бұл мәселе Оңтүстік Қазақстан өңірінде ерекше өткір сипат алып отыр. Шымкент — Қазақстанның республикалық маңызы бар үшінші қаласы ретінде халық саны жылдан жылға тез өсіп келеді. Соңғы бес жылда қалада тіркелген халық саны 1,2 миллион адамнан асып кеткен, ал жылжымайтын мүлікке деген сұраныс жыл сайын орта есеппен 15-18 пайызға өсіп отыр. Осындай жоғары сұраныс жағдайында кейбір жылжымайтын мүлік компаниялары мен жеке делдалдар тиісті рұқсаттарды алмастан-ақ азаматтардан қаражат тартуда. Бұл тәжірибе дольщиктер үшін үлкен қаржылық тәуекел туғызады.

Қазақстанның «Тұрғын үй құрылысына үлестік қатысу туралы» заңнамасы дольщиктердің қаражатын тиісті рұқсатсыз тарту барлық жағдайда тыйым салынған деп анық белгілейді. Заңды бұзушыларға Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы кодексінің 320-бабы бойынша және Қылмыстық кодекстің 214-бабы бойынша — тыйым салынған кәсіпкерлік қызметпен айналысу үшін — жауаптылық қарастырылған. Бұл жауаптылық айыппұлдан бастап бас бостандығынан айыруға дейін жетуі мүмкін.

Тұрғын үй нарығындағы алаяқтық схемалары жаңа нәрсе емес. Қазақстанда 2008-2010 жылдардағы ипотекалық дағдарыс кезінде мыңдаған дольщик өз ақшасынан айырылып, аяқталмаған үйлер алдындағы алаңдарда наразылық шарасын өткізуге мәжбүр болды. Сол кездегі оқиғалар нарықты реттейтін заңнаманы жетілдіруге серпін берді. Алайда тиісті бақылаудың жоқтығы кезінде жаңа схемалар пайда болып отырады. Сарапшылардың айтуынша, брондау мен резервтеу атауымен жасалатын мәмілелер азаматтарды ең осал жағдайда қалдырады, себебі мұндай шарттар сот арқылы да қорғалуы өте қиын болып шығады.

Шымкенттің тұрғын үй саласы бойынша маман, заңгер Айжан Нұрланова осы мәселеге байланысты пікірін білдірді: «Алдын ала брондау шарттары заңды тұрғыдан екіталай мәжбүрлеу мүмкіндігін береді. Егер застройщик жаңадан рұқсат алмаса немесе банкротқа ұшыраса, сіздің салымыңыз іс жүзінде жоғалып кетеді. Азаматтар нысан бойынша барлық рұқсаттар алынғандан кейін ғана шарт жасасуы тиіс». Сондай-ақ тұрғын үй саласын зерттейтін экономист Берік Сейткали де алаңдаушылығын білдірді: «Рұқсатсыз схемалар бойынша тартылған қаражат кейде жеке мақсатқа жұмсалып кетеді немесе пирамида қағидатында айналады. Нәтижесінде жаңа дольщиктер алдыңғылардың шығынын жабуға қызмет етеді».

Статистикалық мәліметтерге сәйкес, соңғы үш жылда Шымкент қаласы бойынша жылжымайтын мүлік саласындағы алаяқтыққа қатысты 140-тан астам шағым тіркелген. Соның ішінде 60-тан астамы алдын ала брондау мен резервтеу схемалары бойынша болған. Кейбір жағдайларда азаматтар 5-тен 30 миллион теңгеге дейін шығынға ұшыраған. Жалпы алғанда, мемлекеттік органдар тарапынан 2024-2026 жылдар аралығында рұқсатсыз қаражат тарту фактісі бойынша 20-дан астам қылмыстық іс қозғалған. Алайда сот шешімдерін орындату және зардап шеккен азаматтардың ақшасын қайтару мәселесі жиі қиындыққа ұрынады.

Шымкент қалалық мәслихатының депутаты Жанар Ержанова бұл жағдайды бақылаудағы бос орынмен байланыстырады: «Бізге нарықты кеңірек цифрлық мониторинг жүйесімен бақылау қажет. Мысалы, рұқсат алмаған нысандарды ашық деректер базасында жариялауды тұрақты жүргізуіміз керек. Тек жарнама арқылы ескерту жеткіліксіз. Жауапты тараптар тиімді жазаланатындай механизм болуы тиіс». Ол сондай-ақ мекемелерді жеке тексерулер мен жасырын тапсырысшылар тартылатын схемалармен тексеруді күшейту қажет екенін ескертті.

Шымкент қалалық әкімдігі тиісті рұқсаты бар застройщиктердің тізімін қала әкімдігінің ресми сайтында жариялаған. Барлық азаматтарға кез келген жылжымайтын мүлік мәмілесін жасасудан бұрын осы тізіммен таныса отырып, объектінің заңдылығын тексеру ұсынылады. Сондай-ақ сарапшылар сатып алушылардың мемлекеттік Қазақстандық ипотекалық компания немесе «Отбасы банкі» арналары арқылы тексерілген ипотекалық өнімдерді қолдануын, рұқсатты жеке EGOV немесе e-license сервисі арқылы тексеруін ұсынады. Тұрғын үй нарығындағы ашықтық пен бақылаудың нығаюы ғана дольщиктерді алаяқтық схемалардан тиімді қорғауды қамтамасыз ете алады. Халықтың хабардар болуы мен мемлекеттік бақылаудың жан-жақты жүзеге асырылуы осы саладағы бастапқы қорғаныс шарасы болып табылады.