Ашық терезе — ашық жара: Қазақстандағы балалардың терезеден құлау трагедиясына не себеп?

3 тамыз 2026 жыл. Шымкент қаласының Нұрсат шағын ауданында тағы бір жүрекжарды оқиға орын алды: тоғызыншы қабаттың ашық терезесінен үш жасар бала құлап, алған жарақаттары өмірімен үйлесімсіз болып шықты. Апаттың бары бірнеше секунд — ересектер назарының бір сәтке алшақтауы жеткілікті болды. Осы трагедия Қазақстанда жыл сайын қайталанып, ел қоғамдастығын тағы бір рет бейжай қалдырмады.
Статистика суық шындықты айғақтайды. Биылғы жылдың бірінші жарты жылдығында ғана бүкіл елде балалардың терезеден құлауының 170-тей жағдайы тіркелген. Тек Шымкентте жыл басынан бері 9 бала терезеден түсіп, олардың төртеуі дүние салды, бесеуі ауыр жарақат алды. Бұл сандар жай ғана хаттамалық жазба емес — артында бұзылған отбасылар, жоқтауы бітпес аналар мен әкелер, балалық шақтан мүгедектікке кесілген тағдырлар жатыр. Ел масштабындағы бұл трагедия жылдан жылға шешімін таппай келе жатқан жүйелі мәселенің белгісі.
Шымкент қаласының ТЖД өкілі Асқар Шәріп апаттан кейін ескерту таратты: «Ата-аналарға балаларын бірнеше минутқа да қараусыз қалдырмауды өтінеміз. Маскиткер тор баланың салмағын ұстай алмайды — ол құлаудан қорғай алмайды. Терезе жанына жиһаз қоюдан аулақ болыңыз. Терезелерге блокатор мен шектеуіш орнатыңыз». Алайда мамандар мен қоғам белсенділері бұл үндеуді жеткіліксіз санайды. Жыл сайын ескертулер қайталанады, бірақ нақты механизм болмаған соң нәтиже де өзгермей келеді.
Ұлттық комиссияның мүшесі Тоғжан Қожалы мәселенің тамырын ашып айтты: «Сіз кіреберістерде осындай ескертпелерді ешқашан көрдіңіз бе? Барлық ОСИ-ді, барлық құрылыс компанияларын міндеттеу керек — кемінде ақпараттық тақта болсын. Тек «тор тағыңдар» деп емес, «Қазақстанда жыл сайын соншама бала терезеден құлайды» деп нақты сан жазылсын. Адамдар нақты жертөле санын көрген кезде ойланады». Шынында да, ауқымды хабардарлық науқансыз қоғамдық сана өзгермейді. Ресей мен Украинада ондаған жыл бұрын жүргізілген ұқсас акциялар, статистикамен безендірілген ірі плакаттар, балалар балабақшасы мен мектептерде өткізілген сабақтар нәтиже берген тәжірибе ретінде зерттелген.
Балалардың қауіпсіздігін үйдің өзінен, яғни құрылыс кезеңінен бастап қамтамасыз ету керек деген пікір де кеңінен айтылуда. Мамандардың ұсынысы: жаңа тұрғын үйлерге терезе ашылуын шектейтін балалық замок немесе ограничительдерді міндетті түрде орнату. Бұл құрылғылардың бағасы арзан — нарықта 3 000–7 000 теңге аралығында. Алайда қазіргі таңда оларды тек мемлекет қолдауымен жекелеген әлеуметтік осал отбасыларға ғана орнатып жатыр. Қоғам белсендісі Гүлнар Үмарова: «Шешім іздесек, сол замоктарды КСК, ОСИ арқылы тарату ұйымдастыруға болар еді. Балабақша немесе мектеп арқылы да болады. Бюджеттен аз қаражат кетеді — жол жиегі тастарын ауыстыруға кеткен қаражатпен салыстырыңыз» деп үкіметтің басымдықтарына ашық сын айтты.
Қылмыстық жауапкершілікті күшейту мәселесі де жыл сайын күн тәртібіне шығады. Бір топ депутат ата-аналарға қатысты санкцияларды қатайту туралы бастама көтерді. Алайда сарапшылардың басым бөлігі бұл жолдың дұрыс еместігін дәлелдейді. Баласынан айрылған немесе оның мүгедек болып қалуына куә болған ата-ана өмірдің ең ауыр жазасын жеді. Оларды қосымша қылмыстық жауапкершілікке тарту трагедияның алдын алмайды, тек жабырқаған отбасының жанын одан бетер езеді. Бүгінде заң бойынша ата-аналарға әкімшілік жауапкершілік — айыппұл мен қамауға алу шарасы қолданылып жатыр. Дегенмен сарапшылар мойындайды: жазалаудан гөрі алдын алу тиімді.
Халықаралық тәжірибе де осыны растайды. Еуропа елдерінің көпшілігінде — Германия, Нидерланды, Скандинавия мемлекеттерінде — жоғары қабаттардағы барлық терезелерге балалардан қорғайтын механизмдерді орнату заңмен міндеттелген. Жаңа үй сатып алған немесе жалдаған отбасы мұндай жабдықты алдын ала орнатылған күйде қабылдайды. Нәтижесінде бұл елдерде тиісті апаттардың деңгейі Қазақстанмен салыстырғанда бірнеше есе төмен. Біздің заңнамамызда мұндай норма жоқ, ал оны енгізу мүмкіндігін талқылау ресми деңгейде жаңа ғана басталып келеді.
Қоғамдық пікірде де айтарлықтай бетбұрыс байқалады. Шымкенттегі соңғы трагедиядан кейін әлеуметтік желілерде жанды пікірталас өрістеді. Мыңдаған жазба мен комментарий жарияланды: кейбіреулер ата-аналарды кінәлады, басқалары мемлекеттің жүйелі іс-шаралардан аулақ жүргенін сынады. Алматы тұрғыны Дина Сейтқали: «Менің балам үш жаста болғанда мен де терезенің қаупін толық сезінбедім. Тек осы ескертулерді оқып отырып ойлана бастадым» деді. Дәл осындай хабардарлық — жеке санаға жеткен ақпарат — нақты өзгерістің бастауы болуы мүмкін.
Балалардың терезеден құлауы — жазатайым оқиға емес, жүйелі олқылықтың салдары. Оны шешу үшін бір ғана тетік жеткіліксіз. Ата-аналардың зейіні мен жауапкершілігі — негіз. Алайда оған қосымша: кіреберістердегі нақты деректері бар ақпараттық стендтер, жаңа үйлерді терезе қорғағыштарымен жабдықтау туралы міндетті стандарт, осал отбасыларға мемлекет есебінен замоктар тарату, мектеп пен балабақшадағы тұрақты алдын алу сабақтары — осының барлығы бір кешенді жүйеге біріктірілуі тиіс. Статистиканың ар жағында тірі жандар тұр. Ол балалардың өмірі үкіметтің назарын, заңнаманың өзгеруін, қоғамның ояну керектігін күтіп тұр.