Шымкентте әлеуметтік кәсіпкерлікке жол ашылды: бұрын сотталғандар — еңбек нарығының толыққанды мүшесі

Шымкент қаласының Кәсіпкерлік және индустриялық-инновациялық даму басқармасы 4 тамыз 2026 жылы қаладағы Қылмыстық-атқару жүйесі департаментімен бірлесіп, маңызды әлеуметтік іс-шара өткізді. Түзеу мекемелерінде сотталған азаматтарды жұмыспен қамтып отырған кәсіпкерлерге арналған түсіндіру кездесуі — бұл жай ғана ведомствоаралық жиын емес, бұл мемлекеттің бұрын сотталған адамдарды қоғамға қайта бейімдеу мәселесіне деген жаңа көзқарасының айқын көрінісі. Кездесу барысында кәсіпкерлерге әлеуметтік кәсіпкерлер тізіліміне ену тәртібі, мемлекеттік қолдау шаралары және жеңілдіктер жүйесі толық түсіндірілді.
Бұл бастаманың туындауы кездейсоқ емес. Соңғы жылдары Қазақстанда бұрын сотталған азаматтарды еңбек нарығына ықпалдастыру мәселесі мемлекеттік деңгейде жүйелі түрде талқыланып келеді. Ресми деректерге сүйенсек, еліміздегі пенитенциарлық жүйеден босаған адамдардың кемінде 40–45 пайызы қайта қылмыс жасайды. Сарапшылар бұл көрсеткіштің негізгі себебі ретінде жұмыссыздықты, яғни босағаннан кейін тұрақты табыс табу мүмкіндігінің жоқтығын атайды. Осы мәселенің шешімін мемлекет бизнес қоғамдастығымен бірлесе отырып іздеуге кіріскен.
Шымкенттің Кәсіпкерлік және индустриялық-инновациялық даму басқармасының басшысы Болат Мейрамов кездесу барысында бастаманың мәнін айқын сипаттады: "Біз кәсіпкерлерден бұрын сотталғандарды жұмысқа алуды тек қана мемлекет алдындағы парыз ретінде емес, нақты экономикалық тиімділікке ие бизнес-шешім ретінде қабылдауын қалаймыз. Мемлекет бұл жолда оларды жалғыз қалдырмайды — грант, несие, жалдау жеңілдіктері арқылы нақты қолдау көрсетеміз". Шынында да, тізілімге енген кәсіпкерлер бүгінде мемлекеттік гранттарға үміткер бола алады, жеңілдетілген несиелеу бағдарламаларына қатыса алады, мемлекеттік мүлікті жалға алу кезінде ерекше жеңілдіктерді пайдалана алады, сондай-ақ тегін ақпараттық-консультациялық қызмет ала алады.
ҚАЖ департаментінің өкілі Айдар Сейтқали де кездесуде сотталғандарды жұмыспен қамтудың тек гуманитарлық емес, практикалық маңыздылығы туралы айтты: "Адам түзеу мекемесінде отырып мамандық меңгергенімен, босағаннан кейін ол маманды жұмысқа алуға кәсіпкерлер бас тартатын жағдайлар өте жиі кездеседі. Бұл — тұйық шеңбер. Оны бұзу үшін мемлекеттік ынталандыру механизмі жұмыс істеуі тиіс". Шымкентте жұмыс істейтін сотталғандар санының өсу динамикасы да осы проблеманың өзектілігін дәлелдейді: 2024 жылы 120-дан астам кәсіпорын мұндай тәжірибені қолдаса, 2025 жылы бұл сан 180-ге жеткен. Биылғы жылы жаңа қолдау шараларының іске қосылуымен бұл санның 250-ден асады деп болжануда.
Шымкент — Қазақстанның үшінші республикалық маңызы бар қаласы және 1,2 миллионнан астам тұрғыны бар өңірлік орталық. Қала экономикасының тез өсіп келе жатқан жас халықпен қатар, еңбек нарығында қосымша жүктеме тудыратын әлеуметтік топтармен де күресуіне тура келеді. Шымкенттегі жұмыссыздық деңгейі ресми деректер бойынша 4,8 пайызды құраса да, сарапшылар нақты санның бұдан жоғары екенін айтады. Бұрын сотталғандар жұмыссыздардың ең осал тобын құрайды. Сондықтан бүгінгі іс-шара қаланың жалпы еңбек нарығын теңдестіруге бағытталған кешенді стратегияның бір буыны ретінде маңызды.
Қатысушы кәсіпкерлер де кездесуге оң баға берді. Шымкентте шағын өндіріс цехын басқаратын кәсіпкер Гүлнар Асанова: "Мен бес жылдан бері бұрын сотталған екі адамды жұмыспен қамтып келемін. Олар өте жауапты, себебі бұл оларға берілген мүмкіндік екенін жақсы түсінеді. Бірақ банктік несиені ресімдегенде мәселелер туындаған. Егер бүгін айтылған жеңілдіктер шынымен жұмыс істесе — бизнесімді кеңейтуге дайынмын" деді. Оның пікірі кездесуге қатысқан басқа да кәсіпкерлермен үндес болды. Жалпы іс-шараға 40-тан астам кәсіпкер мен компания өкілі қатысты.
Бұл бастаманың халықаралық тәжірибемен де үндестігі айқын. Финляндия, Норвегия сияқты елдерде бұрын сотталғандарды жұмыспен қамту арқылы қайта қылмыс деңгейін 30–35 пайызға дейін төмендету мүмкін болғанын зерттеулер дәлелдейді. Германияда "екінші мүмкіндік" деп аталатын мемлекеттік бағдарлама ондаған жылдар бойы табысты жұмыс істеп, тек 2023 жылы ғана 15 мыңнан астам адамды тұрақты жұмысқа орналастырды. Қазақстан осы халықаралық үздік тәжірибені өз жағдайына бейімдей отырып, жүйелі мемлекеттік қолдауға арқа сүйенетін жаңа модель қалыптастыруда. Шымкент сол бағытта маңызды қадам жасады.
Алдағы кезеңде Кәсіпкерлік басқармасы тізілімге ену процесін толық цифрландыруды, кәсіпкерлерге арналған онлайн-консультация жүйесін іске қосуды және тізілімде тіркелген кәсіпорындарды мемлекеттік сатып алуларда артықшылықпен қамтамасыз ету мүмкіндігін зерделеуді жоспарлап отыр. Бұл шаралар жиынтығы Шымкентті Қазақстанда әлеуметтік кәсіпкерліктің үлгілі өңірлік орталығына айналдыруы мүмкін. Ең маңыздысы — бүгінгі кездесу тек ресми іс-шара болып қалмай, нақты адамдардың өміріне оң өзгеріс әкелетін жүйелі жұмыстың басталуы болсын деген үміт — кәсіпкерлер мен мемлекеттік қызметкерлердің ортақ тілегі.