Шымкентте «Жол мектепке»: АӘК алу жолы неліктен осынша күрделі?

13 тамыз 2026 жыл. Жаңа оқу жылы табалдырықта тұр. Мектеп қоңырауы жақында соғылады — бірақ барлық отбасы үшін бұл мерекелі күн бірдей қуанышты бола бермейді. Шымкент қаласының тұрғындары арасында үш баласын мектепке дайындауға мүмкіндігі жоқ аналар, ең қарапайым мектеп формасы мен дәптер алуға қаражат таппаған отбасылар баршылық. Дәл осы мәселе қазір Қазақстанның оңтүстік мегаполисінде жедел талқыға түсіп отыр. «Жол мектепке» акциясы аясында адресті әлеуметтік көмек алуға үміттенген азаматтар мемлекеттік жүйенің бюрократиялық талаптарына тіреліп, жауап күтіп отыр.

Лаура Қалбаева — үш баланы жалғыз тәрбиелеп жатқан шымкенттік ана. Жыл басынан бері ол балаларын мектепке дайындауды ойлап, форма, мектеп жабдықтары мен канцелярия тауарларына кеткен шығынды есептеп шықты. Жалпы сома бір ата-ана үшін де едәуір ауыр болар еді, ал жалғызбасты ана үшін — бұл нағыз күйзеліс. Сол себепті Лаура АӘК — адресті әлеуметтік көмек — алуға өтініш берді. Акимат өкілдері үйіне келді, тексеріс жүргізді, суретке түсірді, жалғызбасты ана мәртебесін анықтады. Бірақ нәтиже үміт еткендей болмады. «Маған бас тартылды. Себебі ретінде күйеуімді жасырып жатырмын деп көрсетілген, өйткені менің екі айлық табысым бар екен», — дейді Лаура. Бұл жауап оны ғана емес, оның жағдайын жанашырлықпен бақылап отырған көпшілікті де таң қалдырды.

АӘК тағайындау жүйесі Қазақстанда 2018 жылдан бастап жаңартылған форматта жұмыс істейді. Бүгінде ол шартты және шартсыз ақшалай көмек деп екіге бөлінеді. Шартты көмек — отбасы балаларды мектепте оқытса, медициналық тексерістен өтсе немесе жұмыс іздеу бойынша белгілі міндеттемелерді орындаса беріледі. Шартсыз — кез келген ықпалдан тыс объективті жағдайда тұрған, яғни мүгедек немесе асырауында еңбекке жарамсыз адамдары бар отбасыларға арналады. Осы жүйенің негізгі өлшемі — жан басына шаққандағы орташа табыс. 2026 жылдың үшінші тоқсанына белгіленген шек — отбасының әр мүшесіне 46 000 теңге. Бұдан асып кетсе, өтініш автоматты түрде қабылданбайды. Шымкент қаласы Еңбек мобильділігі орталығының директоры Бағдат Арқабаев бұл шекті нормативтік актілерге сай белгіленгенін және комиссияның жеке шаруашылық жағдайды нақты бару арқылы тексеретінін түсіндірді. «Аудандық акиматта комиссия құрылған, олар үйге барып, отбасының материалдық жағдайын тексереді. Қажеттілік анықталса ғана көмек тағайындалады», — деді ол.

Дегенмен мәселе тек қағаздағы нормада емес. Сарапшылардың айтуынша, жүйедегі ең басты қиындық — табысты анықтаудың тетігі. Қазақстанда ресми жалақысы бар азаматтардың ғана кірісі автоматты түрде есепке алынады. Ал бейресми жұмысқа орналасқан, уақытша жалдамалы еңбекпен күн көретін немесе кездейсоқ табыс тапқан азаматтардың жағдайы — жүйе үшін «сұр аймақ». Лаура Қалбаеваның жағдайында «екі айлық табыс» деп аталған сома оның күйеуін жасыратынының дәлелі ретінде қабылданған. Алайда жалғызбасты ана мәртебесі ресми бекітілген болса, мұндай тұжырым заңды тұрғыдан да, адамгершілік тұрғыдан да сұрақ тудырады. Әлеуметтанушы Гүлмира Сейітқалиева бұл туралы: «Жүйе кей жағдайда анықтамалардың тар шегінде жұмыс істеп, нақты адамның нақты жағдайын ескермейді. Формальды талаптарға сай болмаса да, шын мәніндегі мұқтаж отбасы бас тартып жатады», — деп пікір білдірді.

Шымкент — Қазақстанның халқы жағынан үшінші ірі қаласы. Халық саны 1,3 миллионнан асады, жыл сайын өсіп отырады. Бала санының көптігі мен жастар үлесінің жоғарылығы бұл қалада мектеп мәселесін ерекше өткір етеді. Статистика бойынша, Шымкентте 2025—2026 оқу жылында мектеп оқушыларының саны 280 мыңнан асты. Оның едәуір бөлігі — көп балалы немесе аз қамтылған отбасылардан шыққан оқушылар. «Жол мектепке» акциясы осы категориядағы балаларға мектеп жабдықтарымен қамтамасыз ету мақсатында жыл сайын өткізіледі. Биылғы жылы акция аясында Шымкентте мыңдаған отбасы қолдау алды деп хабарланды. Алайда АӘК жүйесіне келетін болсақ, өтініш берушілердің бірсыпырасы бас тарту алып отырғаны жергілікті жиналыстарда да айтылды.

Қала акимінің тұрғындармен кездесуінде осы мәселелер жария түрде талқыланды. Бірнеше отбасы өз жағдайларын тікелей баяндады. Жауапты мамандар заңнамаға сай жұмыс істейтіндерін, комиссияның тексерісін мұқият жүргізетіндерін атап өтті. Дегенмен азаматтар нақты шешімді — өз балаларының мектепке уақытында, қажетті жабдықтармен барғанын — күтіп отыр. Акимат өкілдері барлық өтініштер қайта қаралатынын мәлімдеді. «Шын мұқтаж азаматтардың үніне құлақ асылады», — деп уәде берді олар.

Мамандардың ұсынысы — АӘК тағайындаудың тетігін икемдірек ету, жалғызбасты ана мәртебесін ескеретін арнайы нормаларды нығайту және комиссияның шешімдеріне дауласу мүмкіндігін кеңейту. Сондай-ақ цифрлық мониторинг жүйесін жетілдіру арқылы бюрократиялық кедергілерді азайтуға болатынын айтады сарапшылар. Өйткені мектеп қоңырауы баршаға бірдей соғады — бірақ дайындығы баршаға бірдей болмайды. Мемлекеттің міндеті — осы алшақтықты барынша тарылту, ал жүйе оны шын ниетпен орындай алса ғана, «Жол мектепке» акциясы өз мақсатына жетеді.