Шымкенттің жол бюджеті ширек кемісе де, жоспарлар өзгермейді

Шымкент қаласы 2026 жылғы жол жөндеу маусымын бастапқы жоспарлардан айтарлықтай өзгертілген қаржылық шеңберде жүргізіп жатыр. 18 тамыз 2026 жыл жағдайына қарай, жыл басында 42 млрд 384 млн 945 мың теңге деп белгіленген көлік инфрақұрылымын дамытуға арналған бюджет 31 млрд 936 млн 700 мың теңгеге дейін қысқарды. Бұл — бастапқы сомадан 10 млрд 448 млн 245 мың теңгенің азаюы, яғни жалпы қаражаттың шамамен төрттен бір бөлігі осылайша кесілді. Азаматтар да, сарапшылар да бұл жағдайды алаңдаушылықпен қарауда.
Шымкент — Қазақстанның үш мегаполисінің бірі ретінде соңғы жылдары халқы тез өсіп, инфрақұрылымға деген талаптары күн санап артып келе жатқан қала. 2018 жылы республикалық маңызы бар қала мәртебесін алғаннан бері Шымкент қомақты мемлекеттік инвестицияларды тарта алды. Алайда аумағы кеңейген сайын жол желісінің тозуы да жылдамдай түсті. Қала халқы бүгінде 1,3 миллионнан асып кетті, ал жол желісінің ұзындығы мыңдаған шақырымды құрайды. Осы тұрғыдан алғанда, бюджеттің 25 пайызға қысқаруы — жай сандық өзгеріс қана емес, тұтас бір стратегиялық жоспардың қайта қаралуы дегенді білдіреді.
Қала жол басқармасының деректері бойынша, қысқартылған 31 млрд теңгенің 26 млрд 759 млн 545 мың теңгесі жергілікті бюджетке, ал 5 млрд 177 млн 155 мың теңгесі республикалық бюджетке тиесілі. Жыл басынан бері, яғни бірінші жарты жылда 21 млрд 156 млн 354 мың теңге игерілген. Бұл — жалпы қаражаттың 66 пайызынан астамы. Қала жолаушылар көлігі мен автожолдар басқармасының басшысы орынбасары Үмір Қалыбаевтың хабарлауынша, жыл соңына дейін жоспарланған жұмыстардың негізгі бөлігін аяқтауға мүмкіндік бар. «Игерілген сома — бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда жоғары қарқын. Біз белгіленген мерзімдерді сақтауды басты міндет ретінде қоямыз», — деді ол.
Алайда биылғы жол маусымының ең өткір мәселесі — орташа жөндеуден толықтай бас тартылуы. Бұрынғы жылдары орташа жөндеу жол полотносының тұтастығын сақтауда маңызды буын болып келді: ол жолдың толық тозуын болдырмай, капиталды жөндеуге дейінгі ресурсты ұзартатын. Биылғы жоспарда орташа жөндеуге ешқандай қаражат бөлінбеді. Мамандардың бағалауынша, бұл шешім қысқа мерзімде үнемдеу болып көрінгенмен, орта мерзімді перспективада едәуір шығынға әкелуі мүмкін. Жол сарапшысы Бауыржан Оспановтың пікірінше, «орташа жөндеуді бір жыл өткізіп жіберу — жол бетінің нашарлауын жеделдетеді. Келесі жылы сол жолдарға капиталды жөндеу жасауға тура келуі ықтимал, ал бұл — бірнеше есе қымбат тұрады».
Капиталды жөндеу нысандарының бірі ретінде Ю.Сарemi және Жаңақұрылыс көшелерінде жұмыстар аяқталып, олар пайдалануға берілді. Жыл соңына дейін Бадам өзені арқылы өтетін индустриялық аймаққа апаратын жол бойындағы көпірді күрделі жөндеу жоспарлануда. Бұл нысан қалалық кәсіпорындарды, логистика орталықтарын және жұмысшылар ағынын тікелей байланыстырады. Кәсіпкерлер арасында жүргізілген сауалнама бойынша, аталған аймақта жол жағдайының нашарлығынан туындаған шығындар жылына орта есеппен 15-20 пайызға артатыны анықталған. Осы тұрғыдан алғанда, көпірдің уақытылы жөнделуі — тек инфрақұрылымдық емес, экономикалық мәселе де болып табылады.
Негізгі жүктеме биыл шалғай аудандар мен тұрғын үй кварталдарының ішіндегі өтпелі жолдарды асфальттауға ауыстырылды. Биылғы іс-шара аясында ең кем дамыған шеткі аудандарда жол жабындары салынуда. Шымкент тұрғыны Айгүл Нұрмағамбетованың айтуынша: «Алмалы шағынауданында тұрамыз, сонда жылдар бойы жол болмады. Биыл ниет бар сияқты, бірақ нәтижесін күту керек». Бұл пікір — қалалықтардың орташа бөлігінің күтімін айқын бейнелейді. Жергілікті билік 2026 жылы жалпы ұзындығы 150 шақырым асфальтобетон жабын орнату жоспарлайтынын мәлімдеді. Бұл — бір жылда орындалатын ең ірі шалғай аймақ асфальтта жоспарларының бірі.
Жол бюджетінің қысқаруы жалпы Қазақстандағы ірі қалалар алдындағы қаржылық қиыншылықтардың бір жаңғырығы болып табылады. Астана мен Алматы да биылғы жылы бюджеттік қайта қарауларға тап болды. Шымкент жағдайында мұндай қысқарудың себебі ретінде кейбір сарапшылар 2025 жылы орын алған жоспардан тыс шығыстарды, сондай-ақ республикалық трансферттердің кешіктірілуін атайды. Нақты себеп ресми түрде ашылмаса да, қаражаттың жылдың ортасына қарай, маусым жоспары іске асқан соң кесілуі — жоспарлаудың алғашқы кезеңдерінде тәуекелдердің дұрыс бағаланбағанын аңғартады. Бюджеттік жоспарлаудың ашықтығы мен нақтылығын арттыру — ресми органдар алдындағы шұғыл міндеттердің бірі болуы тиіс.
2027 жылға арналған болашақ жоспарлар жөнінде басқарма өкілдері алда тұрған маусымда 150 шақырымдық жол желісі шеңберінен тыс капиталды жөндеу нысандарының санын кеңейту мүмкіндігін зерттеп жатқанын хабарлады. Алайда бюджеттік болжамдар мен нақты қаржыландыру арасындағы алшақтықты азайту — бірінші кезектегі міндет болып қалуда. Шымкенттің жол инфрақұрылымы мәселесі — бұл тек жөндеу науқанының жылдық есебі ғана емес, қаланың болашақтағы жоспарлары мен азаматтарының тұрмыс сапасына тікелей әсер ететін стратегиялық таңдаудың айнасы.