Шымкентте энергетикалық желілер жаңарады: ұлттық жоба қалаға не береді?

2026 жылдың 20 тамызы. Шымкент қаласында «Энергетикалық және коммуналдық секторларды жаңғырту» атты ұлттық жобасы жүзеге асырылуын жалғастыруда. 2025–2029 жылдарға арналған бұл бағдарлама елдегі ең ауқымды инфрақұрылымдық реформалардың бірі болып табылады. Оның басты мақсаты — онлаған жылдар бойы тозып, ескіріп қалған инженерлік желілерді заманауи стандарттарға сәйкестендіру. Шымкент осы жобаны іске асырып жатқан негізгі қалалардың қатарына кіреді, себебі мегаполистің коммуналдық инфрақұрылымы ұзақ уақыт бойы жеткілікті деңгейде жаңартылмады.
Тарихи тұрғыдан алғанда, Шымкенттің электр желілерінің едәуір бөлігі Кеңес дәуірінде, яғни 1960–1980-жылдары салынған. Сол кезеңде қаланың халқы қазіргімен салыстырғанда анағұрлым аз болды, ал тұтыну қуаты да мүлдем басқаша деңгейде еді. Бүгінгі таңда Шымкент — Қазақстанның үш миллионнан астам тұрғыны бар республикалық маңызы бар қаласы. Халық санының тез өсуі мен өнеркәсіптік қуаттың артуы электр желілеріне орасан зор салмақ түсірді. Ескі сымдар мен трансформаторлар жаңа жүктемені көтере алмай, үзіліп-үзіліп жұмыс жасады. Бұл жағдай тек тұрмыстық қолайсыздықпен ғана шектелмей, өндіріске де, бизнеске де нақты шығын әкелді.
Биылғы жылы «Оңтүстік Жарық Транзит» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі ұлттық жоба аясында екі пилоттық жобаны сәтті аяқтады. Жалпы сметасы 2,4 миллиард теңгені құраған бұл жобалар шеңберінде қалада 35 кВ кернеулі, жалпы ұзындығы 14 шақырым болатын екі ауалы электр желісі толықтай жаңартылды. Аталған желілер ХХ ғасырдың 60–80-жылдарында тұрғызылған еді. «Оңтүстік Жарық Транзит» ЖШС техникалық директорының орынбасары Ержан Абдихалықов жоба нәтижелерін жоғары бағалайды: «Осы желілерде 2019 жылдан 2024 жылға дейінгі кезеңде 24 техникалық ажырату тіркелді. Ескі сымдармен 14-тен 18 МВт-қа дейін ғана электр энергиясы өткізілетін еді, яғни желілер іс жүзінде шекті деңгейде жұмыс жасап тұрған. Финдік технология бойынша жасалған, жоғары температурада жұмыс жасауға бейімделген заманауи сымдарға ауыстырғаннан кейін желілердің өткізу қабілеті екі есеге жуық өсіп, 27 МВт-қа жетті». Бұл нәтиже — қарапайым сандар ғана емес, ол қаланың тұрақты энергиямен қамтамасыз етілуіне тікелей ықпал ететін стратегиялық жетістік.
Бұрын желілердің бірі жөндеуге тоқтатылса, жүктемені екіншісіне аударып беру мүмкін болмайтын. Бұл мәселе авариялық жағдайларда апатты ахуал тудырып, тұрғындардың сағаттап тіпті тәуліктеп жарықсыз отыруына себеп болды. Енді бұл олқылық жойылды: желілер бір-бірінің резервін толықтыра алатындай деңгейге жетті. Шымкент қаласының энергетика және инфрақұрылымды дамыту басқармасының басшысының орынбасары Азат Қайнарұлы жобаның ауқымы туралы мынадай деректерді жеткізеді: «Электр желілері үшін жауапты «Оңтүстік Жарық Транзит» кәсіпорны 2029 жылға дейін 239 шақырым электр желілерін, 112 трансформаторлық қосалқы станцияны қайта жаңартуды және 197 мың автоматтандырылған электр есепке алу жүйесін енгізуді жоспарлап отыр. Жұмыстардың жалпы болжамды құны — 48 миллиард теңге». 2025 жылы ұлттық жоба аясында қазірдің өзінде 14 шақырым электр желісі қайта жаңартылды. Алдағы кезеңде 59,2 шақырым электр желісін, 19 трансформаторлық қосалқы станцияны жаңарту және 49 мың автоматтандырылған есепке алу жүйесін енгізу жоспарланған, оның құны 10 миллиард теңгені құрайды.
Ресми деректерге сәйкес, ұлттық жоба аясында 2029 жылға дейін электр желілерінің тозу деңгейін қазіргі 56 пайыздан 52 пайызға дейін төмендету көзделген. Бұл — мейлі аздай көрінгенмен, аса маңызды нәтиже, себебі желі тозуының одан әрі өсуі кез келген мезетте апатты ахуалға алып келуі мүмкін еді. Энергетика саласының тәуелсіз сарапшысы Болат Сейтқалиевтің айтуынша, тозу деңгейінің бір пайызға азаюы да практикалық тұрғыдан он мыңдаған тұрғынның тұрақты жарық пен жылумен қамтамасыз етілуіне тікелей ықпал етеді. «Бұл жобаның маңызды тұсы — тек сымдарды ауыстыру ғана емес, сонымен қатар цифрлық есепке алу және қашықтықтан бақылау жүйелерін енгізу. Бұл болашақта авариялардың алдын алуға мүмкіндік береді», — деп атап өтеді ол.
Электр желілерімен бірге жылу, су жабдықтау және су бұру жүйелері де жаңартылмақ. Атап айтқанда, 11 шақырым магистральдық жылу желісі жаңартылады, бұл жұмыстардың болжамды құны 5,8 миллиард теңгені құрайды. Қазіргі уақытта жөндеу жұмыстарын жүргізетін мердігер ұйым анықталу үстінде. Барлық бұл жұмыстар қала табиғи монополиялары субъектілері тарапынан іске асырылады. Жобаны автоматтандырылған басқару жүйелері, цифрлық ресурс есебі және қашықтықтан мониторинг жүргізу арқылы толықтыру да жоспарда бар.
Шымкент тұрғындары бұл жаңалықты қуанышпен қабылдады. Жергілікті тұрғын, көп жылдық мәсбелгісіз ажырату мен апаттардан зардап шеккен Гүлнар Әліпова: «Бұрын жазда жиі жарық өшетін, кейде бірнеше сағат бойы отыратынбыз. Осы жаңарту жұмыстары нақты нәтиже беретініне сенемін», — деп үміт білдіреді. Сарапшылар да, тұрғындар да бұл жобаның тек техникалық мәселені ғана шеше қоймайтынын, сонымен бірге қала экономикасының бәсекеге қабілеттілігін арттыратынын атап өтуде. Тұрақты энергиямен қамтамасыз ету — инвестициялар тарту мен жаңа жұмыс орындарын ашудың да негізгі алғышарты. 2029 жылға қарай аяқталуы жоспарланған ұлттық жоба Шымкентті Орталық Азиядағы заманауи инфрақұрылыммен жабдықталған, энергия тиімділігі жоғары мегаполиске айналдыруда маңызды рөл атқарады деген сенім арта береді.