Сарыағаш ауданындағы әлеуметтік мекемелерде 13,3 миллион теңге бюджет қаражаты жымқырылды

30 маусым 2026 жыл күні Сарыағаш аудандық прокуратурасы халықты дүр сілкіндірген мәлімдеме жасады: аудандағы арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін «Аялы алақан» және «Қамқор» коммуналдық мемлекеттік мекемелерінде мемлекет қазынасына 13,3 миллион теңге мөлшерінде нұқсан келтірілген. Бюджет қаражатын мақсатсыз пайдаланудың бұл фактісі тек жеке бір аудан үшін ғана емес, тұтастай ел деңгейіндегі әлеуметтік жүйенің осал тұстарын айқын көрсетіп берді. Тергеу іс-шаралары жүргізіліп жатқан сәтте қоғам бұл оқиғаны ерекше алаңдаушылықпен бақылауда.
Аталмыш мекемелер Сарыағаш ауданының жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімінің қарамағында жұмыс істейді. «Аялы алақан» мен «Қамқор» — бұл жай ғана атаулар емес, аймақтың ең осал топтарына — мүгедектерге, қарт адамдарға, қиын өмірлік жағдайға тап болғандарға қолұшын созуға арналған мекемелер. Осындай мекемелердің бюджетінен қаражат жымқырылуы қоғамның аса сезімтал жеріне тиеді: мұны тек заңды бұзушылық ретінде ғана емес, адамгершілік қағидаларын аяққа басу деп те бағалауға болады. Дәл осы себепті прокуратураның хабарламасы бірден кең қоғамдық резонанс тудырды.
Прокуратура жүргізген тексеру барысында айқындалғандай, мемлекеттік сатып алу шарттары аясында бюджеттік қаражат нақты жеткізілмеген тауарлар мен көрсетілмеген қызметтер үшін аударылған. Мекеме лауазымды тұлғалары бірқатар жеке кәсіпкерлермен алдын ала сөз байласып, тауарлар мен қызметтерді қабылдап алу туралы жалған құжаттар ресімдеген. Бұл сурет — мемлекеттік сатып алу жүйесіндегі жауапсыздық пен бақылаудың әлсіздігінің айқын көрінісі. Прокуратура бастамасымен тағайындалған сот-бухгалтерлік сараптама мемлекетке келтірілген зиянның дәл мөлшерін — 13,3 миллион теңгені — анықтады.
Аудандық прокуратура жетекшісінің орынбасары: «Бұл іс — тек қана ақша жымқырушылық емес. Бұл мемлекет ең ауыр халде жүрген адамдарға арнап бөлген қаражатты ұрлау. Зиян шеккендер — құжаттардағы абстракты сомалар емес, нақты адамдар: олардың алуға тиісті дәрілері, тамақтары, күтімдері осылай жымқырылды», — деп мәлімдеді. Сараптамашылардың пікірінше, мұндай схемалар мемлекеттік мекемелердегі ішкі аудиттің жеткіліксіздігі мен есептілік жүйесінің мөлдір болмауынан туындайды. Экономист Асқар Жұмабеков: «Бюджет қаражатының мақсатты жұмсалуын бақылайтын тетіктер жетілдірілмесе, мұндай оқиғалар жалғаса береді», — деп ескертті.
Бұл оқиға Қазақстанда жалғыз емес. Соңғы жылдары елде әлеуметтік саладағы бюджет қаражатын жымқыру фактілері бірнеше рет тіркелген. Бас прокуратура деректері бойынша, 2023–2025 жылдар аралығында мемлекеттік мекемелердегі бюджет шығындарына қатысты 400-ден астам қылмыстық іс қозғалды. Олардың едәуір бөлігі дәл әлеуметтік салаға — денсаулық сақтау, білім және халықты әлеуметтік қорғау мекемелеріне тиесілі болды. Бұл статистика мемлекеттік бақылаудың жүйелік сипаттағы мәселе екенін дәлелдейді. Сарыағаш ауданының оқиғасы — жалпы жүйелік ауытқудың тағы бір кішігірім, бірақ өте маңызды бөлшегі.
Қылмыстық кодекстің 189-бабының 3-бөлігі бойынша — яғни «Өзгенің сеніп тапсырылған мүлкін иемдену немесе жымқыру» бабы бойынша — сотқа дейінгі тергеу басталды. Бұл бап ауырлататын мән-жайлар бар деп танылған жағдайда, кінәлілерге бес жылдан он екі жылға дейінгі бас бостандығынан айыру жазасын қарастырады. Тергеу іс-шаралары жүргізілуде, алайда қылмыстық іс жүргізу кодексінің 201-бабына сәйкес тергеу мүддесіне орай қосымша ақпарат жария етілмейді. Дегенмен заң мамандары бұл істің нәтижесі алдағы уақытта мекемелер жетекшілігі мен жеке кәсіпкерлерге үкім шығарумен аяқталуы ғажап емес деп болжайды.
Осы оқиға аймақ тұрғындары арасында да, сарапшылар арасында да белсенді талқыға түсті. Аудан тұрғыны Гүлнар Сейтқали: «Бұл мекемелер біздің анасы жоқ балалар мен кемтар жандарға арналған. Олардың бюджетінен ұрлық жасау — ең ауыр күнәнің бірі. Кінәлілер жауапқа тартылуы тиіс», — деді ашуланышпен. Аудандық мәслихат депутаты Болат Нұрпейіс болса, бақылау тетіктерін күшейту мақсатында тексеру жиілігін арттыру туралы ұсыныс енгізетінін хабарлады. Азаматтық қоғам өкілдері де мемлекеттік сатып алу жүйесін цифрландыру және мекемелердің есеп берушілігін жетілдіру қажеттігін атап өтуде.
Бұл іс аяқталсын немесе аяқталмасын, ол бірнеше маңызды мәселені күн тәртібіне шығарды. Біріншіден, мемлекеттік мекемелердегі ішкі бақылау тетіктерін күшейту — заман талабы. Екіншіден, мемлекеттік сатып алу рәсімдерін ашық және мөлдір ету — жемқорлықтың алдын алудың тиімді жолы. Үшіншіден, ең осал топтарға — мүгедектерге, қарттарға, жетімдерге — арналған қаражатты кез келген заңсыз іс-әрекеттен қорғауды ерекше назарда ұстау шарт. Сарыағаш оқиғасы — мемлекеттік жүйенің өзін-өзі тазарту қабілетін сынайтын маңызды тест. Прокуратура мен тергеу органдарының бұл іске жауапкершілікпен қарауы қоғамдық сенімді нығайтудың кепілі болмақ.