Түркістан облысында экологиялық бұзушылықтар: білім, денсаулық сақтау және спорт мекемелері жауапқа тартылды

9 шілде 2026 жыл. Түркістан облысының мамандандырылған табиғатты қорғау прокуратурасы аймақтағы білім беру, денсаулық сақтау және спорт мекемелерінде жүргізілген кешенді талдау нәтижесінде экологиялық заңнама талаптарының өрескел бұзылғанын анықтады. Тексеру барысында 270 білім беру, 36 медициналық және 56 спорттық мекеме уақытылы экологиялық рұқсаттама құжаттарын ресімдемегені немесе жаңартпағаны белгілі болды. Барлығы 5 миллион теңгеден астам айыппұл салынып, жауапты лауазымды тұлғалар әкімшілік жауапкершілікке тартылды.
Бұл оқиға кездейсоқ тексерудің нәтижесі емес — жүйелі мәселенің бетін ашқан маңызды сигнал. Қазақстанда 2021 жылы қабылданған жаңа Экологиялық кодекс объектілердің операторларына өздерінің нысандарын экологиялық санаттарға жатқызып, тиісті рұқсаттамаларды алуды міндеттеді. Заңнаманың талаптары бойынша кез келген мекеме — мектеп пе, аурухана ма, спорт кешені ме — экологиялық тұрғыдан анықталған санатта болуы және белгіленген нормаларды сақтауы тиіс. Алайда, тексеру көрсеткендей, 362-ден астам мекеме бұл талаптарды орындамаған.
Түркістан облысы — Қазақстанның оңтүстігіндегі тарихи маңызы зор өңір. Бүгінде облыста халық саны өсіп, инфрақұрылым кеңейіп жатыр. Сондықтан экологиялық бақылауды қамтамасыз ету ерекше маңыз алады. Аймақта жаппай мектептер, медициналық орталықтар және спорт кешендері салынып жатқан тұста осы нысандардың экологиялық стандарттарды сақтауы — халықтың, әсіресе балалар мен науқастардың денсаулығына тікелей әсер ететін мәселе. Табиғатты қорғау прокуратурасының аға прокуроры Нұрлан Сейтқалиевтің айтуынша, «экологиялық рұқсаттаманың болмауы — жай ғана қағаз бұзушылық емес. Бұл мекеменің өзінің қоршаған ортаға тигізетін ықпалын өлшемейтінін, бақыламайтынын білдіреді. Ал мектеп немесе аурухана сияқты нысандарда бұл — аса маңызды».
Мамандар бұл жағдайды мекемелердің жаңа заңнама талаптарын жеткіліксіз меңгергенімен байланыстырады. 2021 жылы күшіне енген Экологиялық кодекс бірқатар өзгерістер енгізді: жаңа санаттандыру жүйесі, жаңа рұқсаттама форматтары, жаңа есептілік тәртібі. Осы өзгерістер мекемелер үшін де, оларды қадағалайтын органдар үшін де бейімделу кезеңін қажет етті. Экономика ғылымдарының кандидаты, экология саласы сарапшысы Айгүл Байқадамова: «Мұндай жаппай бұзушылықтар жеке мекемелердің жауапсыздығынан ғана емес, жүйелік ақпараттандыру жетіспеушілігінен туындайды. Мекемелер не істеу керектігін нақты түсінбеген. Бұл мәселені тек айыппұлмен емес, нақты оқыту мен қолдаумен шешу керек» деп атап өтті.
Статистика жағынан алғанда, 270 мектеп — бұл облыстағы барлық мемлекеттік мектептердің елеулі бөлігі. Егер орта есеппен бір мектепте 500–700 оқушы оқиды деп есептесек, рұқсаттамасыз жұмыс істеген мекемелерде жүз мыңнан астам бала білім алған. 36 медициналық мекеме — ауруханалар, емханалар, ФАП-тар — халықтың тікелей денсаулық сақтаумен байланысты нысандары. 56 спорт мекемесі ден — балалар мен жастарды спортқа баулитын алаңдар. Жиынтығында 362 нысан — бұл аймақтың қоғамдық инфрақұрылымының айтарлықтай бөлігі. Осы нысандардың экологиялық тұрғыдан есепке алынбауы — белгісіздіктің, бақылаусыздықтың белгісі.
Прокуратураның ықпал ету шаралары жылдам нәтиже берді: жауапты лауазымды тұлғаларға 5 миллион теңгеден асатын айыппұл салынды. Бұл сома мекемелердің жалпы санына бөлінгенде орташа есеппен бір мекемеге шаққанда 13–14 мың теңгені құрайды. Сарапшылардың пікірінше, бұл айыппұл мөлшері символикалық сипатта — ол мекемелерді заңнама талаптарын орындауға ынталандыру үшін жеткілікті болуы керек, бірақ шамадан тыс ауыртпалық салмауы тиіс. Маңыздысы — айыппұл ғана емес, қазір мекемелердің экологиялық санаттарын анықтап, рұқсаттама алу жұмыстарының белсенді түрде жүргізіліп жатқаны.
Бұл жағдай Қазақстанда экологиялық заңнаманы іс жүзінде орындату мәселесіндегі кеңірек проблеманы көрсетеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, кеңестік кезеңнен мұра болып қалған экологиялық бақылаусыздық ауқымы, бюрократиялық кедергілер мен ресурс жетіспеушілігі себепті мемлекеттік мекемелердің өздері де экологиялық нормаларды сақтауда кешігіп отырды. Өңірлердегі жергілікті атқарушы органдардың өкілдері де осындай мекемелерді қаржыландыру мен экологиялық рұқсаттамалар үшін бөлек бюджет көздерінің болмауын проблема ретінде атайды. Облыстық мәслихаттың депутаты Серік Мамытбеков: «Мектептерге нысанды ұстап тұруға қаражат бөлінеді, бірақ экологиялық құжаттама жасату — бұрын ешкім мән бермеген жеке шығын баптары. Енді заңнама қатаңдады, осыған жүйелі қаржылық шешім табу керек» деп мәлімдеді.
Болашақта бұл тексерудің оң нәтижелері бірнеше бағытта көріне алады. Біріншіден, мекемелердің экологиялық санатын анықтау процесінің жеделдетілуі аймақтағы экологиялық мониторингтің тиімділігін арттырады. Екіншіден, бұл прецедент басқа облыстардың да ұқсас тексерулер өткізуіне түрткі болуы мүмкін. Үшіншіден, мекемелер деңгейінде экологиялық жауапкершілік мәдениеті қалыптаса бастайды. Қазақстан 2060 жылға дейін көміртекті бейтараптыққа қол жеткізу мақсатын алға қойған мемлекет ретінде ірі саясат деңгейінде ғана емес, жекелеген мекемелер деңгейінде де экологиялық тәртіпті орнатуды қажет етеді. Түркістан облысындағы бұл тексеру — аз ауқымдағы, бірақ мазмұны жағынан маңызды қадам. Заңнама талаптарының орындалуын қамтамасыз ету — таза қоршаған орта мен халықтың денсаулығын сақтаудың негізгі шарты екендігі бүгін тағы бір рет дәлелденді.