Түркістан облысында 103 миллион теңгелік темекі контрабандасы жолы кесілді: көлеңкелі экономикаға қарсы жүйелі соққы

Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы мен аймақтық құқық қорғау органдарының бірлескен операциясы нәтижесінде Түркістан облысында ірі контрабандалық желі жойылды. 2026 жылдың 16 шілдесінде жарияланған ресми мәліметтерге сүйенсек, Қырғыз Республикасынан заңсыз жеткізілген темекі өнімдерінің жалпы сомасы 103 миллион теңгені құрады. Бұл оқиға тек бір аймақтың ғана емес, тұтас елдің көлеңкелі экономикаға қарсы күресіндегі маңызды белес болды.
Мемлекет басшысының көлеңкелі экономикамен күресу жөніндегі тапсырмаларын жүзеге асыру аясында Түркістан облысының прокуратурасы бірқатар заңсыз қаржылық және контрабандалық схемаларды анықтап, жолын кесті. Тергеу барысында анықталғандай, айыпталушылар Қырғызстаннан темекі өнімдерін заңсыз жолмен алып өтіп, оларды Түркістан облысы мен елдің батыс аймақтарында өткізіп отырған. Бұл схема жылдар бойы жұмыс жасап, мемлекет бюджетіне орасан зиян келтіргені анық.
Эксперттердің пікірінше, Орталық Азия аймағындағы контрабанда мәселесі соңғы онжылдықта айтарлықтай өршіп кетті. Алматы экономика және бизнес университетінің зерттеушісі Асқар Дүйсенов бұл туралы былай дейді: «Темекі контрабандасы — тек фискалдық проблема ғана емес. Бұл — ұйымдасқан қылмыстың, сыбайлас жемқорлықтың және шекаралық бақылаудың әлсіздігінің симптомы. Бір операцияда 103 миллион теңгелік тауар табылса, бұл айсбергтің тек жоғарғы бөлігі деуге болады.» Шынында да, мамандар тиімді іске асырылған контрабандалық схеманың ел экономикасына тигізетін залалы жылына миллиардтаған теңгеге жететінін атап өтеді.
Тергеу барысында жарыққа шыққан тағы бір ауыр факт — шекаралық аймақта жүк көліктерінің жүргізушілерінен қорқытып-үркіту арқылы ақша жинаған қылмыстық топтың болуы. Бұл топтың заңсыз делдалдық қызметтен түскен кірістің бір бөлігін мемлекеттік органдардың лауазымды тұлғаларына пара ретінде беріп отырғаны анықталды. Қылмыстық іске 23 адам тартылды, олардың 5-і қамауға алынды. Сыбайлас жемқорлыққа байланысты қылмыстар ҚР Қылмыстық кодексінің 366 және 367-баптары бойынша тергелуде. Осы схеманың ең алаңдатарлық тұсы — билік өкілдерінің де осы тізбектің бір буыны болып шыққандығы. Прокуратура өкілі Жандос Сейтқали: «Лауазымды тұлғалардың контрабандалық желімен байланысы анықталғаны — бұл жай ғана заңсыз сауданы жою ісі емес, ол жүйелі тазалауды талап ететін терең мәселе», — деп мәлімдеді.
Операцияның ауқымы тек темекімен шектелмеді. Прокуратураның үйлестіруімен жүргізілген арнайы іс-шаралар нәтижесінде Түркістан облысы бойынша экономикалық тергеу департаменті елеулі қаржылық қылмысты ашты: жалған кәсіпорындар арқылы жақын және алыс шет елдерге шамамен 200 миллиард теңге заңсыз шығарылған. Бұл сома ел бюджетіне тигізген залалдың ауқымын айқын көрсетеді. ҚР Қылмыстық кодексінің 235-1-бабының 3-бөлігі бойынша сотқа дейінгі тергеу басталды. Салыстыру үшін айтсақ, 200 миллиард теңге — бұл бірнеше облыстың жылдық инфрақұрылым бюджетімен салыстырарлық сома. Бұл қаражат заңды жолмен жұмсалса, мыңдаған жұмыс орны ашылып, өңірлер дамуы мүмкін еді.
Тарихи тұрғыдан алғанда, Қазақстан соңғы жылдары көлеңкелі экономикаға қарсы күресті біртіндеп күшейтіп келеді. 2022–2024 жылдар аралығында жүргізілген бірқатар ауқымды операциялар нәтижесінде елде контрабандаға қарсы заңнамалық база жетілдірілді, шекаралық бақылау жүйесі цифрландырылды. Алайда практика көрсетіп отырғандай, тек заңнамалық шаралар жеткіліксіз — схемалар күрделене түсуде, ал оларды жүзеге асыратындар биліктің өзіне де кіріп кеткен. Сол себепті бүгінгі операцияны тек жоюшылық емес, жүйені ішкі тазалайтын превентивті іс-шара ретінде бағалаған жөн.
Қоғам мен сарапшылар тарапынан реакция бірдей болды — бұл операцияны сынамады, бірақ одан да жүйелі нәтиже күтті. «Бір ұсталған топтан нәтиже шықты, бірақ бұл жеткіліксіз. Шекара бойындағы паракорлықтың тамыры терең. Тек жекелеген адамдарды жазалап қоймай, жүйені өзін реформалау керек», — дейді азаматтық қоғам өкілі, «Адал бизнес» қауымдастығының атқарушы директоры Зарина Байқожаева. Бизнес-ортасы да бұл жаңалыққа ден қойды: заңды жолмен жұмыс жасайтын темекі өндірушілері мен дистрибьюторлары контрабанданың заңды нарыққа тигізетін бәсекелестік зиянын бұрыннан атап келген еді.
Болашаққа болжам жасар болсақ, осы іс аясындағы тергеу жалғаса береді. Ресми мәліметтерге сәйкес, ҚР Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 201-бабына сәйкес тергеу барысы туралы қосымша ақпарат жарияланбайды. Дегенмен мамандар осы іс контрабандаға қарсы күреске жаңа серпін беретінін болжайды. Тергеудің нәтижесінде шекаралық бақылауды күшейту, фиктивті кәсіпорындарды тіркеу рәсімін қатаңдату және жоғары лауазымды адамдарды тергеуде ашықтықты арттыру мәселелері күн тәртібіне шығуы тиіс. Түркістан облысындағы бұл операция — Қазақстанның мемлекеттік биліктің ішінен де сыртынан да жемқорлыққа, заңсыз қаржылық схемаларға батыл соқ беруге дайын екендігінің айғағы.