Отырардың жаңа жұмбақтары: археологтар орта ғасырлық қаланың тарихын қайта жазуда

3 тамыз 2026 жыл. Түркістан облысының Отырар қала орнында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары тарихшылар мен ғалымдар арасында үлкен резонанс тудырды. Зерттеушілер Алтын Орда дәуіріне жататын ең ежелгі мешіттің іздерін, тасбелдеулі көшені және бірегей артефакттарды тауып, орта ғасырлық Отырардың тарихы туралы ғылымда бар деректерге елеулі толықтырулар енгізді. Бұл жаңалықтар тек Қазақстан ғана емес, тұтас Орталық Азия аймағының мәдени мұрасын зерттеу тарихындағы ерекше оқиғаға айналып отыр.
Отырар — Орталық Азияның ең аты шулы қалаларының бірі. Ежелгі Сырдария өзенінің жағасында орналасқан бұл қала Ұлы Жібек жолының маңызды тораптарының бірі болған. Тарихи деректерге сүйенсек, Отырар өзінің гүлденген кезеңінде — X–XII ғасырларда — халқы жүз мыңнан асқан ірі сауда орталығына айналған. Осында 1370 жылы дүниеге келген ұлы ойшыл, математик және музыкатанушы Әбу Насыр әл-Фарабидің есімі қаламен тығыз байланысты. Бірақ 1218 жылы сол кезде Отырарды басқарып тұрған Қайыр хан Мұхаммед II сұлтанның елшілерін өлтіруге бұйрық бергенде, бұл қадам монғол жаулауының тікелей себебіне айналды. 1220 жылы Шыңғыс ханның қолдары қаланы жермен жексен етіп, тарихи деректердің куәлік етуінше, бес ай бойы қоршауда ұстап, толықтай күлге айналдырды.
Дәл осы монғол шапқыншылығынан кейінгі Отырардың тағдыры ғалымдар арасында ұзақ жылдар бойы пікірталас тудырып келді. Кейбір зерттеушілер қаланың XIII ғасырдан кейін сауда және мәдени маңыздылығын жоғалтты деп есептеген. Алайда Түркістан облысының ғылыми-зерттеу экспедициясының жетекшісі, тарих ғылымдарының докторы Мұрат Әлімбеков бастаған топтың соңғы жаңалықтары бұл болжамды терістейді. «Біз тапқан мешіт пен тасбелдеулі көше Отырардың монғолдардан кейін де тіршілігін жалғастырып, тіпті рухани және сауда орталығы ретінде жаңа серпін алғанын дәлелдейді. Бұл — тарих ғылымы үшін аса маңызды жаңалық», — деді ол баспасөз конференциясында.
Жаңадан табылған мешіт XIII ғасырдың екінші жартысы мен XIV ғасырға жатқызылып отыр, яғни ол Алтын Орда кезеңінің ескерткіші. Мешітке апаратын тасбелдеулі көше — Отырар қазбаларының тарихында алғаш рет кездескен ерекше жәдігер. Тас төсемнің сапасы мен оның сақталу деңгейі сол кездегі қала ұсталарының шеберлігі жоғары болғанын аңғартады. Қазба жұмыстарына қатысқан жас ғалым, Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының аспиранты Айгүл Нұрланова өзінің таң қалысын жасыра алмады: «Мен он жыл бойы Отырарда жұмыс жасаймын, бірақ мұндай жақсы сақталған тас жол бұрын-соңды тіпті кездеспеген. Бұл — орта ғасырлық қалалық инфрақұрылымның нағыз жауһары.»
Мешіт іргесінен табылған мұсылмандық жерлеулер мен XV–XVI ғасырларға жататын сатылы баспалдақ қаланың тіршілігі біртіндеп сөнгенін, бірақ бірнеше ғасыр бойы белсенді болып қалғанын растайды. Ерекше назар аударарлығы — табылған артефакттар. Арабша жазуы бар мөр-жүзік, Алтын Орда дәуірінің күміс және мыс тиындары, қытай тиындары — мұның бәрі Отырардың сол кезеңде де халықаралық сауда қатынастарын үзбегенін және Ұлы Жібек жолының маршрутында белсенді рөл атқарғанын айғақтайды. «Қытай тиындарының табылуы ерекше маңызды, — дейді нумизматика маманы, профессор Бекзат Сейітқали. — Бұл Отырардың Шығыс пен Батысты байланыстыратын транзиттік орталық ретіндегі қызметін XIII–XIV ғасырларда да жалғастырғанын тікелей дәлелдейді.»
Жаңалықтың аймақтық маңызы да зор. Бүгінде Түркістан облысы туризм саласын дамытуға ерекше мән беріп отыр. Облыс әкімі Дархан Сатыбалды бұл табысты жоғары бағалады: «Отырардың тарихи мұрасы — Қазақстанның рухани байлығы. Жаңа жаңалықтар туристік маршруттарды кеңейтуге мүмкіндік береді және облыстың халықаралық аренадағы беделін арттырады. Зерттеулер аяқталған соң объект туристерге қолжетімді болады.» Қазіргі таңда Түркістан облысы жыл сайын 3 миллионнан астам туристі қабылдайды, ал Отырарды кіргізетін маршруттар Ахмет Ясауи кесенесімен бірге аймақтың бас тартпасына айналуда.
Отырардағы жаңалықтарды халықаралық ғылыми қоғамдастық та жоғары бағалап жатыр. ЮНЕСКО-ның мәдени мұра бөлімінің кеңесшісі Жан-Пьер Морено: «Орталық Азия қалаларының монғол шапқыншылығынан кейінгі тіршілігін зерттеу — ғаламдық маңызы бар бағыт. Отырардың жаңа деректері осы өңірдің тарихи жадын қалпына келтіруге баға жетпес үлес қосады», — деп атап өтті. Мұндай халықаралық деңгейдегі мойындау Қазақстандық археологтардың кәсіби деңгейін және отандық ғылымның дамуын анық байқатады.
Алда зерттеушілерді одан да ірі жұмыстар күтеді. Ғалымдар мешіттің толық жоспарын қалпына келтіруді, тасбелдеулі көшенің ұзындығын анықтауды және монета қорларын химиялық талдаудан өткізуді жоспарлап отыр. Отырар орта ғасырлық Евразияның бірегей мәдени мозаикасы болып табылады және әр жаңа қазба жұмыстары бұл суретті толықтыра түседі. Міне, осы жаңалықтар бізге тарихтың жай ғана ескі жазбалар мен аңыздарда емес, жер астында, шаң-тозаң басқан тастардың астында жатқанын, ал ғалымдардың бізге осы тарихты қайтаратынын тағы бір мәрте еске салады.