Шымкент айналма жолының сызбасы: мегаполистің тыныс жолы ашылуға дайын

Қазақстанның оңтүстік өңірінің жүрегі — Шымкент қаласы соңғы онжылдықта еліміздің ең қарқынды дамып жатқан мегаполисіне айналды. Халық саны үш миллионнан асып, экономикалық белсенділігі күн санап өсіп жатқан бұл қала үшін көліктік инфрақұрылымның жетілдірілуі өмірлік маңызды мәселеге айналып отыр. 2026 жылдың 30 қыркүйегінде Шымкент айналма жолының толыққанды жобалық сызбасы ресми түрде бекітіліп, құрылыс жұмыстарының соңғы кезеңіне жол ашылды. Бұл жоба тек қала ішіндегі кептелістерді шешіп қана қоймай, бүкіл оңтүстік өңірдің логистикалық картасын қайта сызады деп күтілуде.
Шымкент айналма жолы идеясы бірінші рет 2015 жылы қала бас жоспарына енгізілген болатын. Сол кезден бері жоба бірнеше рет өзгертіліп, қайта қаралды. Алғашқы нұсқасы 85 шақырымдық трассаны қарастырса, кейінгі техникалық зерттеулер нәтижесінде ол 112 шақырымға дейін ұзартылды. Мұның себебі — қала шекараларының күрт кеңеюі мен жаңа тұрғын аудандарының пайда болуы. Жоба бірнеше мемлекеттік сараптамадан өтіп, халықаралық консалтингтік компаниялардың бағасына ие болды. Шымкент қаласы әкімдігінің Көлік және жол инфрақұрылымы басқармасының басшысы Бекзат Ержанов бұл туралы былай деді: «Айналма жол — бұл болашаққа жасалған инвестиция. Біз жай ғана жол салып жатқан жоқпыз, қала экономикасының жаңа артериясын қалыптастырып жатырмыз».
Шымкент қаласы Орталық Азияның маңызды транзиттік торабының бірінде орналасқан. Ташкент — Алматы коридоры, Жібек жолының заманауи нұсқасы — барлығы осы қала арқылы өтеді. Бүгінгі таңда тәулігіне 120 мыңнан астам автокөлік қала ішімен өтетіні жол қозғалысын есепке алу жүйелерінен белгілі болды. Олардың шамамен 35 пайызы — транзиттік, яғни қалаға мақсатты келмейтін, жай өтіп жатқан көліктер. Бұл ретте айналма жол тек Шымкент үшін емес, Оңтүстік Қазақстан облысындағы аудан орталықтары мен шекаралас Өзбекстан арасындағы байланысты да жеңілдетеді. Экономист Гүлнар Сейтқали бұл мәселені анық тұжырымдады: «Транзиттік жүктің қала ішінен шығарылуы жыл сайын кемінде 2,4 миллиард теңге шамасындағы экономикалық тиімділік береді — жанармай шығыны, уақыт шығыны және экологиялық нұқсан есебінен».
Жобаның техникалық параметрлері де назар аудартады. Айналма жол төрт жолақты болып жоспарланған, кейбір бөліктері алты жолаққа дейін кеңейтілуі мүмкін. Жол бойында 14 транспорттық тораптар, 8 жаяу жүргіншілер көпірі, 3 логистикалық паркке шығатын бұрылыс жолдары қарастырылған. Жалпы жоба құны 380 миллиард теңгені құрайды, оның 60 пайызы республикалық бюджеттен, 25 пайызы — халықаралық даму банктерінің несиелерінен, 15 пайызы жекеменшік инвестициялардан қаржыландырылады. Жол жамылғысы ретінде климаттық жағдайларға бейімделген арнайы асфальтобетон қоспасы қолданылады — бұл технология Германияның Autobahn жүйесінде сыналып, оңтүстіктің ыстық жазына да, суық қысына да төзімді болып табылады.
Қоғам мен мамандардың реакциясы бірмәнді болмады. Қаланың орталық аудандарының тұрғындары жобаны толық қолдай отырып, кептелістердің азаюын, ауаның тазаруын және шу деңгейінің төмендеуін күтуде. Алайда айналма жол трассасы бойында орналасқан бірнеше ауыл тұрғындары жерлерінің алынуына алаңдаушылық білдірді. Жергілікті белсенді Нұрғали Мәмбетов: «Бізге жерімізді нарықтық бағамен өтеп береді деп уәде берді. Осы уәде орындалса, жобаны қолдаймыз. Дамуға қарсы тұрмаймыз, бірақ қарапайым адамдардың мүддесі ескерілуі шарт» — деп атап өтті. Қала әкімдігі жер иелерімен 94 пайыз келісімге қол жеткізілгенін хабарлады, қалған мәселелер сот тәртібінде емес, медиация арқылы шешілуде.
Тарихи тұрғыдан алсақ, Қазақстанда айналма жол жобаларының табысты тәжірибесі бар. Астана маңындағы айналма жол 2009 жылы іске қосылып, астана маңының логистикалық жүктемесін 40 пайызға азайтқаны статистикамен дәлелденді. Алматы айналма жолы бірнеше кезеңде салынып, қаланың экологиялық жағдайын жақсартуға елеулі үлес қосты. Шымкент жобасы осы тәжірибелердің негізінде жасалып, олардың кемшіліктерін ескерген. Халықаралық тәжірибеде — Стамбулдың O-1 және O-2 айналма жолдарының Боғаз маңындағы мегаполистің көліктік мәселелерін шешуі — Шымкент жобасының теориялық негізіне енгізілген.
Болжамды нәтижелер де айтарлықтай ауқымды. Сарапшылардың болжамы бойынша, айналма жол іске қосылғаннан кейін қала ішіндегі орташа жол жүру жылдамдығы 18 пайызға артады, жол-көлік оқиғаларының саны 25 пайызға азаяды, ал қала ауасындағы азот диоксиді мен көміртегі тотығының концентрациясы нормативтік шектен төмендейді. Айналма жол бойындағы жер телімдерінің бағасы жоба жарияланысымен бірге 30–45 пайызға өскенін риэлторлар тіркеп отыр — бұл да болашақ даму қарқынының нақты көрсеткіші.
Шымкент айналма жолының жобалық сызбасының бекітілуі — бұл тек техникалық құжаттың мақұлдануы ғана емес. Бұл Қазақстанның оңтүстік мегаполисінің болашаққа жасаған нақты қадамы, ондаған жылдар бойы жинақталған мәселенің жүйелі шешімі. 2028 жылға дейін толық іске қосылуы жоспарланған бұл жол Шымкенттің жаңа бет-бейнесін қалыптастырар, оны нағыз заманауи қалаға — өңірдің логистикалық, экономикалық және мәдени орталығына айналдырар деген үміт зор.