Шымкентте экологиялық комиссия құрылады: қала тұрғындарының шыдамы таусылды

Қазақстанның оңтүстігіндегі ең ірі қалалардың бірі — Шымкентте экологиялық ахуал барған сайын шиеленісіп барады. 2026 жылдың 1 қазанында белгілі болғандай, қала әкімі Ғабит Сыздықбековтың төрағалығымен өткен кеңестің қорытындысы бойынша арнайы экологиялық комиссия құру туралы шешім қабылданды. Бұл шешім — бірнеше жыл бойы жинақталған тұрғындардың наразылығына берілген ресми жауап. Жыл сайын жүздеген шағым тіркеліп, ал мәселе шешілмей қала бергенде, биліктің бұл қадамы кешіккен болса да маңызды бастама ретінде бағаланып отыр.
Шымкент — Қазақстандағы дербес мәртебесі бар үш қаланың бірі. Халқы 1,2 миллионнан асатын бұл мегаполис соңғы онжылдықта қарқынды өнеркәсіптік дамудың орталығына айналды. Химия, металлургия, мұнай өңдеу, тамақ өнеркәсібі — барлығы осы қалада шоғырланған. Дамудың артық жағы бар: жұмыс орындары, бюджетке түсетін салықтар, экономикалық өсу. Алайда теріс жағы да баршаға аян — атмосфераға шығарылатын зиянды заттардың мөлшері жыл сайын өсіп келеді. Биылғы кеңесте жарияланған деректер бойынша, стационарлық көздерден шығарылатын шығарындылар соңғы үш жылда 31 мың тоннадан 47 мың тоннаға дейін өсіпті. Бұл — 50 пайыздан астам өсім. Мұндай қарқынды артуды экологтар «дабыл қаққызатын» деп сипаттайды.
Тұрғындардың шағымдары да жыл өткен сайын артып келеді. Тек биылғы жылдың сегіз айында ғана жағымсыз иіс пен ауаның ластануына байланысты 80 өтініш тіркелген. Мамандар әр сигнал бойынша орынға шығып, өлшеу жүргізген. Ресми деректерге сүйенсек, рұқсат етілген шекті концентрациядан асып кету тіркелмеген. Дегенмен тұрғындар бұл тұжырымдарға сенімсіздікпен қарайды. «Менің балаларым таңертең мектепке кеткен кезде терезені ашсам, тұншықтырарлық иіс шығады. Маман келгенде ол жоғалып кетеді де, кейін қайта оралады» — деп айтады Әл-Фараби ауданының тұрғыны, үш баланың анасы Гүлнар Сейітқали. Оның сөздері — жаппай наразылықтың жалпы бейнесін айқын суреттейді.
Ауа сапасына кері әсер ететін тағы бір маңызды фактор — қалада тіркелген автокөліктер саны. Шымкентте 438 мыңнан астам автомобиль бар. Соның ішінде 152 мыңнан астамы — пайдаланылу мерзімі 20 жылдан асқан ескі көліктер. Мұндай машиналар заманауи талаптарға сай тазарту жүйелерімен жабдықталмаған, сондықтан атмосфераға зиянды заттарды шамадан тыс шығарады. Тасымалдан туындаған ластану — жалпы экологиялық мәселенің айрықша маңызды бөлігі. Қала ішіндегі жол желісінің тар болуы, кептелістер, сапасы төмен отын пайдалану — мұның бәрі жағдайды қиындата түседі.
Экология департаменті жыл басынан бері 37 өнеркәсіптік объектіге тексеру жүргізіп, 37 нұсқама берген. Сонымен бірге 64 әкімшілік іс қозғалып, қойылған айыппұлдардың жалпы сомасы 505 миллион теңгені құраған. Оның 281 миллионы бұрыннан өндіріп алынған. Ең ауыр бұзушылықтар бойынша материалдар сотқа жіберіліп, кейбір кәсіпорындардың қызметі тоқтатылған. Бірінші санаттағы кәсіпорындар — 43, екінші санатта — 146, үшінші — 477, төртінші санатта — 368 объект бар. Мұндай ауқымды тексеру жүйесі бар болса да, тұрғындар нақты жауапкершіліктің жетіспейтінін айтады. «Айыппұл — бұл шара, бірақ ол шын мәнінде жағдайды өзгертпейді. Өйткені кейбір кәсіпорындар айыппұл төлеп алып, ертесінде сол бұзушылықты қайталайды» — деп пайымдайды экология саласының тәуелсіз сарапшысы Нұрлан Байқожаев.
Жаңадан құрылатын экологиялық комиссия осы олқылықты толтыруы тиіс. Комиссия құрамына мемлекеттік органдар өкілдері, қоғамдық белсенділер мен қала тұрғындары енгізіледі. Маңызды ерекшелік — комиссияға тәулік бойы объектілерге кіру мүмкіндігі берілетін болады. Бұл — кәсіпорындардың тек тексеру алдында ғана ережелерді сақтап, кейін бұрынғыша жұмыс істеуін болдырмауға бағытталған шара. Комиссияның негізгі міндеті — жағымсыз иіс пен шығарындылардың нақты көздерін анықтау және экологиялық талаптардың орындалуын күшейту. Сарапшылардың пікірінше, мұндай аралас форматтағы комиссия — азаматтық бақылауды институционалдандырудың маңызды қадамы.
Шымкенттегі экологиялық жағдай жалпыұлттық мәселенің айнасы іспетті. Қазақстан 2060 жылға дейін көміртекті бейтараптылыққа жету міндетін алға қойған. Алайда қалалардағы нақты жағдай мен декларацияланған мақсаттар арасындағы алшақтық алаңдатарлық. Экологиялық зерттеулер бойынша Шымкент — Қазақстандағы ауасы ең ластанған қалалардың тізіміне кіреді. Бұл — денсаулыққа тікелей зиян: тыныс алу жолдарының аурулары, аллергиялар, созылмалы сырқаттар. Ұзақ мерзімді перспективада бұл мәселені шешпей, жаңадан ашылған комиссияның жұмысы нәтижесіз болуы ықтимал. Сондықтан қоғам осы комиссиядан нақты іс-қимыл, ашықтық және есеп беру күтуде. Тұрғындар да, белсенділер де — барлығы бірдей нәтижені аңсайды: таза ауа мен сенімді болашақ.