Жарнама тақтайшаларына жаңа тәртіп: бизнес пен сәулет арасындағы тепе-теңдік

Қазақстанда кәсіпкерлер үшін маңызды өзгерістер күшіне енді. 2026 жылдың 2 қазанынан бастап жаңа вывескаларды орнатпас бұрын олардың эскиздерін жергілікті атқарушы органдармен алдын ала келісу міндетті болады. Бұл шешім қала көрінісін ретке келтіру мақсатында қабылданып, кәсіпкерлер, жарнама саласының өкілдері және сәулетшілер арасында белсенді талқылауға себеп болды.
Жаңа тәртіпке сәйкес атқарушы органдар вывесканың өлшемін, орналасу орнын, ғимараттың сәулетіне сәйкестігін, дизайн-кодқа және тіл туралы заңнама талаптарына сай келетін-келмейтінін тексереді. Республикалық маңызы бар қалалар мен астанада бұл қызметті қалалық әкіматтар атқарады, ал облыстық, аудандық маңызы бар қалаларда, ауылдар мен кенттерде — тиісті жергілікті атқарушы органдар жауапты болады. Құжаттарды қарау мерзімі төрт жұмыс күнін құрайды. Осы уақыт ішінде кәсіпкер не эскиздің келісімін, не қандай талаптарды түзету қажеттігі нақты көрсетілген дәлелді бас тартуды алады.
Бұл реформаның алдын-ала тарихы қала мәдениеті мен жарнама саласындағы ондаған жылдық мәселемен тікелей байланысты. Тәуелсіздік жылдарында қазақстандық қалалар, әсіресе ірі мегаполистер шапшаң дамып, коммерциялық белсенділік өсіп жатты. Алайда бұл өсудің сыртқы келбеті жиі хаотикалық сипат алды: ғимараттардың фасадтарын алып жарнама тақтайшалары, стилі жарасымсыз жазулар, реттелмеген жарықтандыру конструкциялары жауып тастады. Мамандардың бағалауы бойынша, тек Алматы мен Астанадағы коммерциялық орындардың 40 пайызға жуығы қандай да бір унификацияланған стандартқа сай емес вывескалармен жұмыс жасап келгені анықталды. Бұл сандар «визуалды шу» деп аталатын құбылыстың қаншалықты терең тамыр жайғанын байқатады.
«Атамекен» РКП Астана қаласының Салааралық іскер әйелдер кеңесінің төрайымы Санья Ирсалиева вывесканың өлшемдері, түс гаммасы мен қаріп стандарттарын унификациялау қажеттігін атап өтті. Оның пікірінше, бұл шара ұсақ бизнестің де, ірі желілердің де мүдделерін қорғай отырып, қала кеңістігін жалпы ауқымда жайлы ете түседі. «Бізге стандарт керек — бірақ ол шығармашылықты өлтірмеуі тиіс. Кәсіпкер өз брендін таныта алуы керек, сонымен бірге ол қала эстетикасына зиян келтірмеуі тиіс», — деді ол. Жарнама саласы өкілдері де вывескалардың қалалық ортамен үйлесімді болуын жақтайды, бірақ жаңа тәртіп олардың жасалуы мен орнатылуын ұзартпауы керек деп санайды.
Сарапшылар осы реформаны дүние жүзіндегі ұқсас тәжірибелермен салыстырады. Атап айтқанда, Сингапурда жарнама тақтайшаларын орнатуға берілетін рұқсатты сандық жүйе арқылы 72 сағат ішінде алуға болады. Еуропа қалаларында — Барселона, Вена, Копенгагенде — қала сәулетін қорғауға бағытталған қатаң визуалды нормалар ондаған жыл бойы табысты жұмыс жасап келеді. Дамыған мемлекеттердің тәжірибесі бюрократиялық рәсімдерді барынша оңтайландыру арқылы эстетикалық талапты бизнес ыңғайлылығымен үйлестіруге болатынын дәлелдейді. Қазақстан осы бағытта алғашқы нақты қадам жасап отыр деп бағалайды талдаушылар.
Эскизге вывесканың күндізгі және түнгі көрінісін міндетті түрде енгізу талабы да жаңалық болып табылады. Бұл шешім қаланың кешкі бейнесіне байланысты мәселені де шешуге бағытталған: кейбір вывескалардың агрессивті жарық эффектілері тұрғындарды мазалайтыны туралы шағымдар жиі тіркелген. Астана қаласының сәулетшісі Ержан Сейтқалиев: «Жарықтандыру — бұл жай ғана реклама элементі емес, бұл қала атмосферасын қалыптастыратын фактор. Оны реттеу — дұрыс бетбұрыс», — деп атап өтті. Мұндай норма Алматы тұрғындарының да назарын аударды: соңғы жылдардағы сауалнамаларда қала тұрғындарының 60 пайыздан астамы қала ортасындағы жарнама ретсіздігін маңызды мәселе деп бағалаған.
Реформаның болжамды салдарлары мен перспективаларына келетін болсақ, жергілікті кәсіпкерлік ортада пікірлер екіге жарылды. Бір жағынан, шағын кәсіпорындар қосымша рәсімдік жүктеме туралы алаңдайды. Жаңа вывеска тапсырыс беруші үшін бұрынғыдан ұзағырақ күту уақытын, қосымша шығынды білдіруі мүмкін. Екінші жағынан, нарықтың жетекші қатысушылары ортақ ойын алаңын (level playing field) қалыптастыру тұрғысынан бұл шараны қолдайды: егер барлығы бірдей ережемен жұмыс жасаса, бәсекелестік аса адал болады. Болашақта құжаттарды «бір терезе» қағидаты бойынша тапсыруды ұйымдастыру жоспарланып отыр — бұл бизнес үшін рәсімді едәуір жеңілдетеді деп күтілуде.
Маңызды тағы бір өлшем — тіл туралы заңнама талаптарына сәйкестік мәселесі. Қазақстанда мемлекеттік тіл саясаты бойынша вывескалардағы жазулардың қазақша нұсқасы басым немесе тең дәрежеде болуы тиіс. Жаңа келісу тәртібі осы талаптың іс жүзінде орындалуына бақылауды күшейтеді деп болжануда. Мемлекеттік тіл институтының деректері бойынша, бірнеше жыл бұрын тексерулер барысында ірі қалалардағы коммерциялық нысандардың үштен бірінен астамы тіл заңнамасын бұзушылық белгілерімен анықталған. Бұл реформа сол олқылықтарды жою үшін де жүйелі механизм жасайды. Мақсат — тек жарнаманы ретке келтіру ғана емес, мемлекеттік тілдің қоғамдық кеңістіктегі орнын нығайту. Жалпы алғанда, жаңа тәртіп — сынаққа лайықты реформа, оның нәтижесі алдағы айларда анық байқалатын болады.