Шымкентте кәсіпкерлерді тексеру тәртібі өзгерді: алдын алу — бірінші кезекте

Шымкент қаласында кәсіпкерлік қызметке қатысты мемлекеттік бақылау жүйесінде түбегейлі өзгерістер жүзеге асырылуда. Бұдан былай бақылаушы органдар тексеру барысында жазалау шараларын қолданудан гөрі алдын алу тәсіліне басымдық береді: анықталған бұзушылықтарды жою үшін бизнеске мүмкіндік берілгеннен кейін ғана әкімшілік шараларға көшіледі. 2026 жылдың 28 қыркүйегінде өткен Бірыңғай есеп беру күнінде осы реформаның алғашқы нәтижелері жария етілді.
Осы жылдары Қазақстанда кәсіпкерлік ортаны жақсарту мақсатында бірнеше ірі реформа жүргізілгені белгілі. Алайда іс жүзінде тексерулер санының артуы, айыппұлдардың көбеюі және инспекторлардың жиі келуі шағын және орта бизнес өкілдерінің басты шағымдарының бірі болып қала берді. Шымкент — Қазақстанның үшінші ірі қаласы әрі кәсіпкерлік белсенділігі жоғары өңір ретінде осы мәселенің тікелей ауырын сезінді. Жыл сайынғы тексерулер санының шектен тыс өсуі бизнеске айтарлықтай уақыт пен қаржы шығынын туғызып, кәсіпорындардың жұмыс тиімділігіне кері әсер еткені баршаға мәлім.
Бірыңғай есеп беру күнінде жарияланған деректерге сүйенсек, соңғы кезеңде салықтық тексерулер саны айтарлықтай қысқарған. Сонымен қатар кәсіпкерлерге салынатын әкімшілік айыппұлдардың жалпы саны да едәуір азайған. Жаңа тәсілдің мәні мынада: инспектор тексеру барысында бұзушылықты анықтаған кезде, алдымен кәсіпкерге жазбаша ескерту жіберіледі және белгілі бір мерзім ішінде кемшіліктерді жою талап етіледі. Тек осы мерзім өтіп, бұзушылық жойылмаған жағдайда ғана айыппұл немесе басқа да әкімшілік шара қолданылады. Бұл қағидат кәсіпкерге өз қатесін түзетуге нақты мүмкіндік береді.
Шымкент қаласының кәсіпкерлер одағының төрағасы Ержан Қасымов бұл өзгерістерді оң бағалады. "Біздің мүшелеріміздің басым көпшілігі заңды бұзуды ниет етіп жасамайды. Бұзушылықтардың көп бөлігі — незнание немесе техникалық қателіктер. Сондықтан алдымен түзету мүмкіндігін беру — бұл дұрыс және әділ тәсіл. Кәсіпкер жаза алмай, ескертуден кейін мәселені шешсе — мемлекет те ұтады, бизнес те ұтады" — деді ол. Сарапшылардың пікірінше, мұндай тәсіл бизнес пен мемлекет арасындағы сенім деңгейін арттырады, бюрократиялық кедергілерді азайтады және инвестициялық климатты жақсарту үшін маңызды алғышарт болып табылады.
Реформаның тағы бір маңызды аспектісі — жоспарлы тексерулер санының азаюымен бірге бақылаушы органдардың профилактикалық жұмысты күшейтуі. Атап айтқанда, кәсіпкерлерге арнап тегін семинарлар, кеңес беру күндері, заңнама өзгерістері туралы ақпараттық хабарламалар ұйымдастырылуда. Осындай алдын алу шаралары арқасында кәсіпкерлер бұзушылыққа жол бермей, заңның талаптарын уақытылы орындауға мүмкіндік алады. Экономист Айгүл Нұрлановның айтуынша, "Алдын алу саясаты — бұл тек бизнеске жеңілдік емес, сонымен қатар мемлекеттің бақылау жүйесін тиімді ету жолы. Инспекторлар уақытын тексеруге емес, нақты нәтиже алуға бағытталған жұмысқа жұмсаса — бюджетке де, экономикаға да пайдалы."
Дегенмен жаңа тәртіп барлық тексеруді жоя қоймайды. Азаматтардың шағымдары мен өтініштері негізінде жүргізілетін жоспардан тыс тексерулер бұрынғыша сақталып отыр. Бұл өте маңызды: тұтынушылардың құқықтарын, санитарлық нормаларды, экологиялық талаптарды немесе еңбек заңнамасын бұзу фактілері бойынша шағым түссе, бақылаушы органдар тез арада іс-шара қолдануға міндетті. Яғни алдын алу тәсілі тексеру механизмін жоймайды, тек оның бағытын өзгертеді — жазадан ескертуге, айыппұлдан нұсқауға қарай. Бұл баланс кәсіпкерлердің де, тұтынушылардың да мүддесін қорғауға мүмкіндік береді.
Халықаралық тәжірибеге жүгінсек, осындай алдын алу бағытындағы бақылау жүйесі Еуропа елдерінде, Сингапурда және Эстонияда кеңінен қолданылатыны белгілі. Осы елдердегі зерттеулер нысандардың заңнама талаптарын сақтау деңгейі жоспардан тыс жазалау тәсілімен емес, консультация және оқыту арқылы анағұрлым жоғары болатынын дәлелдейді. Қазақстан да халықаралық рейтингтерде бизнес жүргізу ыңғайлылығын жақсарту үшін осындай реформаларды жедел іске асыруға мүдделі. Шымкенттегі тәжірибе осы жолдағы нақты практикалық қадам болып табылады.
Болашаққа қарасақ, Шымкенттегі осы пилоттық тәжірибенің нәтижелері бойынша республикалық деңгейде де тиісті қорытынды жасалуы күтілуде. Егер жаңа тәртіп бұзушылықтар санын азайтуға, бизнес белсенділігін арттыруға және кәсіпкерлер мен бақылаушы органдар арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға оң ықпал етсе, бұл тәсіл басқа қалалар мен облыстарға да таратылуы мүмкін. Шымкент қаласының кәсіпкерлері жаңа тәртіпті жылы қабылдап, оның тиімділігін практикада дәлелдеуге дайын екендерін білдіруде. Бұл реформа — мемлекет пен бизнестің серіктестік негізінде жұмыс жасауына нақты мүмкіндік ашатын маңызды қадам.