Шымкентте тұрмыстық зорлық-зомбылық: сандар азайды, бірақ мәселе өз өзектілігін жоғалтпады

30 қазан 2026 жылы Шымкент қаласының полиция департаменті тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қатысты алты айлық статистиканы жариялады. Ресми деректерге сәйкес, 2026 жылдың бірінші жарты жылдығында қалада отбасылық-тұрмыстық саладағы 262 қылмыстық құқық бұзушылық тіркелген. Өткен жылдың осындай кезеңімен салыстырғанда бұл сан 316-дан 262-ге дейін төмендеген, яғни азаю 17,1 пайызды құраған. Бір қарағанда, бұл жағымды үрдіс сияқты көрінеді. Алайда мамандар асығыс қорытынды жасамауға шақырады: мәселенің тереңіне үңілген сайын жағдай анағұрлым күрделі екені айқындала түседі.
Шымкент қаласының Полиция департаменті Қоғамдық қауіпсіздік басқармасының отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылықпен күрес бөлімінің аға инспекторы, полиция подполковнигі Луиза Газиева осы мәселе бойынша өз бағасын берді. Оның айтуынша, сотрудниктер жұмыс барысында жиі кездесетін зорлық-зомбылық түрлері — физикалық және психологиялық. Тек дене жарақаттары мен ұрып-соғу ғана емес, қорқыту, қорлау, кемсіту, қудалау және өзге де заңсыз әрекеттер де осы санатқа жатады. Луиза Газиеваның пікірінше, тұрмыстық зорлық-зомбылық көп жағдайда физикалық агрессиядан басталмайды. Психологиялық қысым, жүйелі қорлаулар және үрейлендіру де отбасындағы қауіпті жағдайдың белгілері болып табылады.
Статистиканың екінші бөлігі назарды ерекше аудартады. 2026 жылдың тоғыз айында Шымкент полициясы 4 959 қорғаныштық нұсқаулық берген. Өткен жылдың осындай кезеңінде бұл көрсеткіш 4 171 болған, яғни өсім 18,9 пайызды құраған. Бұл екі деректің арасындағы қайшылық — қылмыс азайса да, қорғаныштық нұсқаулықтар артты — беттен қарағанда таң қалдырады. Дегенмен мамандар бұл жерде қарама-қайшылық емес, мүлде басқа бір құбылыс жатыр деп есептейді. Қылмыстық статистика тіркелген қылмыстарды ғана бейнелесе, қорғаныштық нұсқаулық профилактикалық шара болып табылады және ауыр зардаптар туындамай тұрып қолданылуы мүмкін. Демек, нұсқаулықтардың өсуі полицияның ерте ден қою тетіктерін белсендірек пайдалана бастағанын да білдіруі ықтимал.
Қазақстанда отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы күрестің заңнамалық негізі 2009 жылы қабылданған «Тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу туралы» Заңмен қаланған. Содан бері ел бойынша бірнеше рет заңнамалық жаңартулар жүргізілді, жазалар күшейтілді, жәбірленушілерге арналған қолдау механизмдері кеңейтілді. 2023–2024 жылдары Қазақстанда тұрмыстық зорлық-зомбылықты қылмыс ретінде қатаң жіктеу талаптарын кеңейту бойынша қоғамдық талқылаулар өтті. Шымкент — республиканың үшінші ірі қаласы ретінде осы реформалардың нақты нәтижесі байқалатын алаңға айналуда. Жергілікті азаматтық қоғам өкілдері де өз позицияларын білдіруде. «Зорлық-зомбылық отбасының ішкі ісі емес, ол қоғамдық мәселе. Бір адам зардап шексе, бүкіл қоғам зардап шегеді», — дейді Шымкент қаласында жәбірленушілермен жұмыс жүргізетін әлеуметтік қызметкерлердің бірі.
Сарапшылар нұсқаулықтардың санының артуын хабарлау мәдениетінің өсуімен де байланыстырады. Бұрын зорлық-зомбылыққа ұшыраған адамдар, әсіресе әйелдер, полицияға жүгінуден тартынатын. Ұят, қорқыныш, экономикалық тәуелділік — осының бәрі жәбірленушілерді үнсіз қалуға мәжбүр ететін. Бүгінде жағдай өзгеруде. Психологиялық қолдау орталықтарының ашылуы, телефон желілерінің жұмыс істеуі және полиция инспекторларының тікелей үй шаруашылықтарымен жұмысы — осылардың бәрі хабарлау деңгейін арттырып отыр. «Адам полицияға барды дегенің — ол бір қадам жасады. Ол қадамды жасауға оны дайындау — біздің міндетіміз», — деп атап өтті бөлім инспекторларының бірі.
Қорғаныштық нұсқаулық — зорлық-зомбылықтың алдын алудың негізгі құралдарының бірі. Ол жәбірленушіні қорғауға және құқық бұзушының белгілі бір әрекеттерін шектеуге бағытталған. Нұсқаулық шеңберінде агрессор жәбірленушімен байланысқа шықпауға, оның тұратын орнына жақындамауға міндеттеледі. Бұл шара бір жағынан ауыр зардаптардың алдын алса, екінші жағынан — жәбірленушіге өзінің жағдайын ойластыруға, қажетті қолдауды іздеуге мүмкіндік береді. Полиция деректері бойынша, қорғаныштық нұсқаулықтардың дер кезінде берілуі қайталанатын зорлық-зомбылықтың жағдайларын айтарлықтай азайтады.
Профилактикалық жұмыстың маңызы да жоғары бағаланады. Шымкент полициясы жергілікті мектептер, ауылдық округтер, мешіттер мен шіркеулер арқылы тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы ағарту жұмыстарын жүргізеді. Отбасылық дауларды реттеуге арналған медиация тетіктері де кеңінен қолданылуда. Луиза Газиева бұл бағытта жұмыстың тоқтамайтынын атап өтті: «Негізгі мақсат — тек жасалған қылмысқа жауап беру ғана емес, қайталанатын агрессияның алдын алу».
Заң мен тәртіп принципі тұрмыстық қатынастар саласында да толыққанды қолданылуы тиіс. Зорлық-зомбылықты тек отбасының ішкі ісі ретінде қарастыруға болмайды. Қоғамның құқықтық санасы артқан сайын, жәбірленуші немесе оның айналасындағылар неғұрлым ерте көмекке жүгінсе, ауыр зардаптардың алдын алу мүмкіндігі де артады. Шымкент бойынша 2026 жылғы деректер аралас сигнал береді: жақсару бар, бірақ мәселе шешілді деуге әлі ерте. Маңыздысы — қоғам мен мемлекет бірлесе жұмыс жасайды, профилактика жалғасады, ал зорлық-зомбылыққа ұшыраған адамдарға арналған есік ашық қалып отыр.