Жаңа стандарттар: Шымкент пен Қазақстанның басқа қалалары қалай өзгереді?
Жаңа стандарттар: Шымкент пен Қазақстанның басқа қалалары қалай өзгереді?
Қазақстандағы қала құрылысы мен абаттандыру саласында жаңа дәуір басталуда. 12 маусым 2026 жыл күні елімізде абаттандырудың жаңартылған ережелері ресми түрде күшіне енді. Бұл құжат — жай ғана нормативтік акт емес, қала тұрғындарының өміршеңдік сапасын түбегейлі жақсартуға бағытталған кешенді реформаның бастауы. Жаңа ережелер бойынша қалалар мен ауылдардың дамуы жан-жақты, жүйелі және экологиялық тұрғыдан жауапты сипат алуы тиіс. Бұл мәселе жылдар бойы кейінге қалдырылып келген болатын, сондықтан реформаның маңыздылығын бүгін барынша терең түсіну қажет.
Соңғы он жылда Қазақстанның ірі қалалары, атап айтқанда Шымкент, Алматы, Астана мен Қарағанды, халық санының жедел өсуін бастан кешірді. Тек Шымкентте ғана тұрғындар саны 2010 жылдан бастап 30 пайыздан астам өсіп, бүгінде 1 миллионнан асып кетті. Бұл өсу инфрақұрылымға орасан зор қысым түсірді: жол торабы, жаяу жүргіншілерге арналған аймақтар, жасыл желектер — бәрі де тозып, ескіріп бара жатты. Соңғы жылдардағы сауалнамаларда Шымкент тұрғындарының 60 пайыздан астамы қаладағы жаяу жолдардың жағдайын қанағаттанарлықсыз деп бағалаған. Осы жағдай жаңа стандарттарды әзірлеудің бастапқы серпіні болды.
Жаңа нормалардың ерекшелігі — олардың пешеход, қоғамдық көлік және велосипедші басымдылығын заңнамалық деңгейде бекітуінде. Бұрынғы ережелер жол қозғалысы мен автомобильдік инфрақұрылымға бас назар аударса, қазір вектор мүлдем өзгерді. Шымкент қаласы үшін бұл айрықша маңызды: мамандардың есептеулері бойынша, жаяу жүргіншіге ыңғайлы инфрақұрылым дамыған қалаларда жол-көлік оқиғалары 25–40 пайызға азайады. Сонымен қатар жаңа ережелер велосипед желілерін кеңейтуді, қоғамдық аялдамаларды жабдықтауды және жаяу жолдардың ені мен сапасына қатысты нақты стандарттарды белгілейді.
Ерекше назар аударатын тақырып — арық желісінің сақталуы мен дамуы. Шымкент — арық инфрақұрылымы ерекше дамыған қала. Тарихи деректерге сүйенсек, аталған сулардың жүйесі кемінде V–VI ғасырлардан бері жұмыс істеп келеді. Арықтар қаланы суармай ғана қоймайды — олар ауаны салқындатады, жасыл алқаптарды сақтайды және тарихи бет-бейнені айқындайды. Алайда соңғы жылдары урбанизация процесі барысында арық желілерінің бір бөлігі жабылды немесе бүлінді. Жаңа ережелер бойынша арықтарды сақтау міндетті талап ретінде заңнамаға енгізіліп, олардың жоспарлы жөнделуі мен қорғалуы қамтамасыз етілетін болады. Урбанист Серік Байқадамов: «Арық — бұл жай ғана су арнасы емес, бұл Шымкенттің жан дүниесі, оның жасыл өркениетінің символы», — деп атап өтті.
Жаңа стандарттар мүмкіндігі шектеулі азаматтар үшін де сапалы жаңалықтарды алып келеді. Бұрын мүгедектігі бар немесе қозғалысы шектеулі адамдардың қоғамдық кеңістіктерге шығу мүмкіндігі іс жүзінде шектеулі болған. Жаңа ережелер барлық объектілерді — саябақтарды, алаңдарды, аялдамаларды — жалпыға қолжетімді етуді міндеттейді. Арнайы пандустар, тактильді жолақтар, қарқынды ғимараттарға кіреберістер — бұл талаптардың бәрі енді тек ұсынымдық емес, міндетті нормаға айналды. Мүгедектер мен ата-аналарды мекеме өкілдері де жаңа нормаларды жылы қарсы алды: «Бізді ескерген нормалар ақырында бекітілді», — деді Шымкент мүгедектер қоғамының өкілі Айнұр Сейтқали.
Экологиялық мәселелер де жаңа ережелердің өзегінде тұр. Қазақстанның ірі қалаларындағы ауа сапасы соңғы жылдары елеулі алаңдаушылық тудырды: ғаламдық экология мониторингі деректеріне сәйкес, Шымкент кейбір маусымдарда Орта Азиядағы ең ластанған қалалар тізіміне кіреді. Жаңа нормалар жасыл желек алаңының нормативтерін қатаңдатады, өнеркәсіп аймақтарын тұрғын үй кварталдарынан бөлетін санитарлық аймақтардың сақталуын бақылайды, сондай-ақ құрылыс кезіндегі шаңды азайтуға бағытталған техникалық шараларды белгілейді. Экологтар есептеулері бойынша, осы норматив талаптарының орындалуы алдағы бес жылда ауа ластануын 15–20 пайызға азайтуға мүмкіндік береді.
Тарихи және мәдени мұраны сақтау ережесі де жаңа нормалардың ажырамас бөлігіне айналды. Шымкентте Ордабасы ауданы сияқты тарихи маңызы бар аумақтар жаңартылу барысында өзінің бастапқы сипатын жоғалтып жатты. Жаңа стандарттар мұндай аймақтарда жаңғырту жобаларын жүзеге асыру кезінде тарихи кеңістікті сақтауды, дәстүрлі сәулет элементтерін қолдануды және мәдени нысандарды бұзудан қорғауды міндеттейді. Бұл норма елдегі мәдени мұра саласының кәсіби қауымдастығы тарапынан жоғары бағаланды.
Жаңа ережелердің іске асырылуы оп-оңай болмайтыны анық. Оны қолданысқа енгізу үшін жергілікті атқарушы органдарға мол қаражат бөліну, мамандарды оқыту және азаматтық бақылауды нығайту қажет. Алайда жүргізілген реформаның стратегиялық маңызы бәрінен де жоғары: бүгінгі инвестиция ертеңгі ұрпақтың комфортты, таза, қолжетімді қалаларда өмір сүруінің кепілі. Сарапшылар бұл реформаны Қазақстандағы қала жоспарлауының жаңа кезеңі деп бағалайды. Жаңа нормалар тек Шымкентке ғана емес, елдегі барлық қала мен ауылға тарайтынын ескерсек, оның ауқымдылығы мен маңыздылығы одан да айқын аңғарылады.
