Шымкент түнгі тұманда: ауа ластануы қалалықтарды алаңдатуда

Шымкент түнгі тұманда: ауа ластануы қалалықтарды алаңдатуда

Қазақстанның оңтүстік өңірінің орталығы — Шымкент қаласы соңғы аптадан бері жаңа экологиялық мәселеге тап болып отыр. 3 шілде 2026 жыл күні белгілі болғандай, кешкі және түнгі уақытта қаланың түрлі аудандарында газ бен күйік иісі сезіледі. Тұрғындар әлеуметтік желілерде белсенді пікір алмасып, мәселеге қоғамдық назар аударуда. Алайда экология департаменті ауа сапасының рұқсат етілген шекті мөлшерден асып кетпегенін мәлімдейді.

Мәселенің тамыры тереңде жатыр. Шымкент — Қазақстандағы ең ірі өнеркәсіптік орталықтардың бірі. Мұнда химия, мұнай өңдеу, металлургия және азық-түлік өнеркәсіптері шоғырланған. Соңғы жылдары қалада бірнеше жаңа индустриялық аймақ ашылып, өнеркәсіптік кәсіпорындар саны едәуір артты. Ресми деректер бойынша, соңғы екі жыл ішінде Шымкент атмосферасына шығарылатын ластаушы заттардың көлемі 31,6 мың тоннадан 40 мың тоннаға дейін өсті. Бұл өсім — шамамен 27 пайыздық артық болып табылады. Мамандар бұл серпілісті жаңа зауыттар мен кәсіпорындардың ашылуымен, сондай-ақ автокөлік санының тез өсуімен байланыстырады.

Тұрғындардың шағымдары алуан сипатта. Назарбаев даңғылы маңында тұратын бір қала тұрғыны: «Күшті газ иісі сезіледі. Тамақ қышиды, тері де қыши бастайды. Экологтар назар аударса деймін» — деп жазды. Тағы бір тұрғын мынаны атап өтті: «Кешкі кезде газ иісі жиі сезіледі. Осы себеппен 18-ші шағын ауданнан Нұрсатқа көшіп кеттік, бірақ мұнда да жағдай бірдей». Ал тағы бір шымкенттік: «Ауамыз таза емес. Ауылдан қалаға кіргенде алыстан-ақ түтіннің бар екенін сезесің. Қалаға кіре беріспен бас ауыруы басталады» — деп жеткізді. Бұл шағымдар бір-екі адамның ғана пікірі емес — ондаған, тіпті жүздеген тұрғынның бірдей тәжірибесі.

Экология департаментінің өкілдері мәселеден жалтармай, жұмыс жүргізіліп жатқанын растайды. Шымкент қаласы экология департаментінің басшысы орынбасары Дүйсен Күлтілеуов: «Иіс көзін анықтау жұмысы жалғасуда. Біз өнеркәсіптік және индустриялық аймақтарды тексеруді жүргіземіз, атмосфералық ауа сынамаларын үнемі алып тұрамыз. Сонымен қатар, жыл басынан бері департамент 26 тексеру жүргізді. Олардың нәтижесінде 39 әкімшілік хаттама жасалып, 89 миллион теңгеге жуық айыппұл салынды» — деді. Бұл сандар бір жағынан экологиялық бақылаудың нығаюын көрсетсе, екінші жағынан — бұзушылықтардың жиілігін де аңғартады.

Лабораториялық зерттеулер ластаушы заттардың шекті мөлшерден асып кетпегенін көрсетіп отырса да, мамандар бұл нәтижеге сенім білдірмейтін тұрғындармен диалог жүргізу қажеттілігін мойындайды. Өйткені адам ағзасы кейде аспаптар өлшей алмайтын өте аз концентрациядағы заттарды да сезе алады. Медициналық тұрғыдан алғанда, кейбір химиялық қосылыстар рұқсат етілген нормадан төмен деңгейде де респираторлық жолдарда тітіркену туғызуы мүмкін. Әсіресе ауа температурасы жоғары болған, желсіз кештерде иіс молырақ сезіледі деп хабарлайды тұрғындар — бұл метеорологиялық жағдаймен де байланысты болуы ықтимал.

Шымкенттіктердің алаңдауы заңды. Қазақстан бойынша экологиялық мониторинг деректеріне жүгінсек, ірі өнеркәсіптік қалаларда ауа ластануы денсаулыққа айтарлықтай кері ықпал ететіні дәлелденген. Алматыда жүргізілген зерттеулер нашар ауа сапасы мен тыныс алу жолдары ауруларының арасындағы тікелей байланысты анықтаған болатын. Шымкент те осындай үрдістен тыс қалмайды: кейінгі жылдары тұрғындар арасында аллергиялық аурулар мен бронхиттің өсуі байқалуда. Мұны табиғи климат жағдайларымен ғана түсіндіру мүмкін емес.

Экологтар мен азаматтық қоғам өкілдері жағдайды жан-жақты зерттеуге шақырып отыр. Тәуелсіз сарапшылардың пікірінше, тек лаборатория деректеріне сүйену жеткіліксіз — іздестіру жұмыстарын кеңейту, автоматты ауа сапасын өлшеу стансаларының санын арттыру және мәліметтерді ашық жариялау қажет. Бүгінгі таңда қалада бар-жоғы бірнеше стационарлық бекет жұмыс істейді, ал аумақтың кеңдігі мен тұрғын санының мол болуы ескерілгенде, бұл жеткіліксіз саналады. Азаматтар экологиялық деректерге нақты уақыт режимінде қол жеткізуге де мұқтаж.

Болашаққа қарасақ, мәселенің шешілуі тек биылғы жылмен шектелмейді. Қала халқы өсе беретін болса, өнеркәсіп те кеңейе бермек. Мұндай жағдайда экологиялық инфрақұрылымды жаңарту — уақыт талабы. Шымкент биліктері мен өнеркәсіп өкілдері арасындағы ынтымақтастықтың нығаюы, сондай-ақ тұрғындарды мониторинг процесіне тартудың тиімді тетіктерін іздестіру — алдағы уақыттың негізгі міндеттері болып табылады. Газ бен күйік иісі бір ауаның сапасындағы белгі ғана емес, ол бүкіл қалалық экожүйенің сауығуын талап ететінін аңғартатын дабыл болуы керек. Тұрғындардың денсаулығы мен қауіпсіздігі — кез келген экономикалық мүдденің үстінде тұруы тиіс. Экология департаменті иіс көзін анықтауды уәде еткен соң, тұрғындар нақты нәтиже мен ашық есеп күтуде.