Шымкент кәсіпорындары экологиялық бұзушылықтар үшін 90 миллион теңгеге жуық айыппұл төледі

Шымкент кәсіпорындары экологиялық бұзушылықтар үшін 90 миллион теңгеге жуық айыппұл төледі

1 шілде 2026 жыл. Шымкент қаласының экология департаменті 2026 жылдың бірінші бес айы ішінде өнеркәсіп кәсіпорындарына қарсы жүргізілген тексерулердің қорытындысын жариялады. Нәтижесінде экологиялық заңнаманы бұзғаны үшін кәсіпорындарға жалпы сомасы 89,6 миллион теңге айыппұл салынды, ал үш компанияның қызметі сот шешімімен уақытша тоқтатылды. Бұл оқиға республикалық деңгейде кең резонанс тудырып, өнеркәсіптің қарқынды дамуы мен экологиялық қауіпсіздіктің арасындағы теңгерімді сақтау мәселесін тағы да күн тәртібіне қойды.

Шымкент — Қазақстанның оңтүстігіндегі ең ірі өнеркәсіптік орталықтардың бірі. Соңғы жылдары қалада индустриалдық аймақтардың саны айтарлықтай өсті. Қазіргі таңда қаланың индустриалдық аймақтарында 322 кәсіпорын жұмыс істейді. Ресми деректерге сүйенсек, 2023–2025 жылдар аралығында атмосфераға шығарылатын зиянды заттардың көлемі 31,6 мың тоннадан 40,05 мың тоннаға дейін өсті. Бұл — үш жылда шамамен 27 пайыздық өсім. Мұндай динамика қала тұрғындарының денсаулығына да, қоршаған ортаның жалпы жағдайына да тікелей қауіп төндіреді. Экологтар мен азаматтық белсенділер бұл үрдістің алдын алу үшін бірнеше жылдан бері дабыл қаға бастады, алайда нақты шараларды ауқымды қолға алу 2026 жылдан ғана жандана түсті.

Шымкент қаласы экология департаментінің басшысы Ермахан Қозыбаев берген түсіндіруіне қарағанда, шығарындылардың артуы бірнеше факторға байланысты. Олардың ішінде жаңа индустриалдық аймақтардың ашылуы, өнеркәсіптік кәсіпорындар санының өсуі және автокөліктердің көбеюі ерекше орын алады. «Қала дамып жатыр, жаңа зауыттар мен фабрикалар іске қосылуда. Бірақ даму экологиялық жауапкершілікпен жүруі тиіс. Бізге тек өндіріс емес, таза ауа да қажет», — деді ол ресми мәлімдемесінде. Сарапшылар да бұл пікірмен келіседі: өнеркәсіптің дамуы экологиялық нормалардың күшейтілуімен қатар жүрмесе, ұзақ мерзімді перспективада қаланың тұрақты дамуы мүмкін болмайды. Осы тұрғыдан алғанда, бақылау органдарының белсенділігін арттыруы дұрыс бағыттағы қадам болып табылады.

Биылғы жылдың қаңтар–мамыр айлары аралығында экология мамандары экологиялық заңнаманың сақталуын тексеру мақсатында 26 тексеру жүргізді. Тексерулер барысында 39 әкімшілік іс қозғалды. Ең ірі айыппұлдар ТОО Rock Minerals мен ТОО Polymettech кәсіпорындарына салынды: Rock Minerals санкциясыз шығарындылар жіберіп, белгіленген нормативтерді асырғаны үшін 17,6 миллион теңгеге, ал Polymettech 64 миллион теңгеге айыппұлданды. Бұдан басқа, «Су ресурстары Маркетинг», Rock Minerals және Polymettech компанияларының қызметі сот шешімімен уақытша тоқтатылды. Бұл — экологиялық бұзушылықтарға қатысты осы уақытқа дейінгі ең ірі санкциялардың бірі және қала билігінің мәселені елеулі деңгейде қабылдайтынын көрсетеді.

Кешенді мониторинг жүйесін құру бағытындағы жұмыстар да жалғасуда. Қаланың төрт ірі кәсіпорнында — «ПКОП», «Стандартцемент», «Шымкентцемент» және «3-Энергоорталық» — автоматтандырылған экологиялық мониторинг жүйелері енгізілген. Бұл жүйелер шығарындылардың деңгейін нақты уақыт режимінде қадағалауға мүмкіндік береді. Болашақта мұндай жүйелерді барлық ірі өнеркәсіптік нысандарда міндетті түрде орнату талабы заңнамаға енгізілуі мүмкін екендігін сарапшылар болжауда. Полиция департаментімен бірлесіп жүргізілетін рейдтер де жалғасуда: автокөліктердің шығарынды нормативтерін асырып жіберуін анықтау мақсатында жүйелі тексерулер өткізілуде.

Тұрғындардың шағымдары да маңызды мәселе болып қала береді. Айтарлықтай шараларға қарамастан, қала тұрғындары жағымсыз иіс туралы шағымдануын тоқтатпай отыр. Сарапшылар қазір осы иіздің қайдан шығатынын анықтау үшін мониторинг жүргізуде. Бір жағынан, Қазгидрометтің жеті бақылау посты 2026 жылдың басынан бері ауа ластануының экстремалды жоғары деңгейлерін тіркемеді. Алайда азаматтардың тікелей сезімдері мен приборлардың көрсеткіштері арасындағы алшақтық өзіндік сұрақтар туғызуда. Сарапшылар бұл алшақтықтың мониторинг жүйесінің кемшіліктерімен немесе нормативтердің өзінің ескіргендігімен байланысты болуы мүмкін екенін жоққа шығармайды. 8 маусымда өткізілген ғарыштық мониторинг нәтижесінде Шымкентте 31 санкциясыз қоқыс үйіндісі анықталды. Оларды жою жөнінде аудандық әкіматтарға және полиция бөлімшелеріне тапсырмалар берілді.

2025 жылдың қорытындысы бойынша Шымкенттегі атмосфералық ауаның ластану деңгейі «жоғарылатылған» деп бағаланғанын еске салу орынды. Экстремалды жоғары ластанудың ресми тіркелген жағдайлары болмаса да, күкіртсутек, формальдегид, азот диоксиді және ілінген бөлшектер бойынша нормативтерден асып кету фактілері белгіленді. Бұл деректер қала ауасының жалпы жағдайы алаңдатарлық деңгейде екенін айқын көрсетеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының деректеріне сүйенсек, ауаның созылмалы ластануы тыныс алу жолдарының ауруларын, жүрек-қан тамыры ауруларының даму қаупін ұлғайтады және өмір сүру ұзақтығын қысқартады.

Шымкент мысалы — Қазақстан үшін ғана емес, бүкіл Орталық Азия аймағы үшін өзекті сабақ. Урбанизация мен индустриализация үдерісі жеделдеген сайын экологиялық заңнаманы қатаң орындату, мониторинг жүйесін жетілдіру және азаматтардың ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігін кеңейту — осы үш бағыттың бірлігінде ғана тиімді нәтиже алуға болады. Билік органдарының айыппұл санкциялары мен уақытша тоқтату шараларымен қатар жүйелі алдын алу жұмыстарын жандандыруы, жасыл технологиялар мен экологиялық жауапты инвестицияларды ынталандыруы — болашаққа бағытталған кешенді стратегияның негізі болуы тиіс. Тек жазалау емес, санасын өзгерту арқылы ғана таза қала мен таза ауаны ұрпақтарға мұра ете аламыз.