Шымкент аспанын таза ету жолында: 63 іс, 288 миллион айыппұл

Шымкент — Қазақстанның оңтүстігіндегі үшінші ірі қала, халқы бір жарым миллионнан асатын мегаполис. Бірақ соңғы жылдары бұл атауға тағы бір эпитет қосылды: экологиялық апат аймағы. 14 қыркүйек 2026 жыл күні Шымкент қалалық экологиялық бақылау департаменті жүргізілген тексерулердің нәтижесін жариялады. Қорытынды сандар қоғамды дүр сілкіндірді: 63 әкімшілік іс қозғалды, айыппұлдардың жалпы сомасы 288,5 миллион теңгені құрады, оның 233 миллионнан астамы мемлекет пайдасына өндіріп алынды.
Мәселе жаңа емес. Шымкент тұрғындары ауа сапасына шағымдана бастағанына жылдар болды. Қала орталығынан алыс емес орналасқан өнеркәсіптік аймақтар, тоқтаусыз жұмыс істейтін зауыттар мен фабрикалар, реттелмеген қоқыс жағу практикасы — мұның бәрі атмосфераны улап, тұрғындардың тыныс алуын қиындатты. «Таңертең терезені ашқанда иіс шығады, балалар мектепке жөтеліп барады» — деп жазды жергілікті тұрғындардың бірі әлеуметтік желідегі шағым парақшасына. Мұндай хабарлардың саны мыңдап саналды.
Бақылаушылар мен белсенділердің ұзаққа созылған қысымы нәтиже берді. Биылғы жылы қала билігі ауа сапасына бақылауды күшейту туралы шешім қабылдап, арнайы жедел-тексеру топтарын жіберді. Инспекторлар бірнеше ай бойы кәсіпорындарда жоспарлы және жоспардан тыс тексерулер жүргізді. Жинақталған деректер бойынша бұзушылықтар өте кең ауқымда болып шықты: бір қатар зауыттар нормативтен бірнеше есе артық зиянды заттарды атмосфераға шығарып жатқан.
Тексерулер нәтижесінде 36 кәсіпорынға бұзушылықтарды жою туралы нұсқаулықтар берілді. Олар белгіленген мерзімде сүзгі жүйелерін жаңартуға, шығарылатын газдардың мөлшерін стандарт деңгейіне дейін төмендетуге, технологиялық процестерді жаңғыртуға міндеттенді. Ең ауыр жағдайда — үш ұйымның қызметі сот шешімімен уақытша тоқтатылды. Бұл шара заңнама бойынша қолданылатын ең қатаң шаралардың қатарына жатады.
Экология саласының белгілі сарапшысы, Шымкент мемлекеттік университетінің профессоры Бақытжан Сейітқалиев бұл шараларды оң бағалай отырып, сақтықпен сөйлейді: «Айыппұлдар мен тоқтатулар маңызды, бірақ жүйелі шешімсіз олар тек уақытша шаралар болып қала береді. Кәсіпорындар экологиялық инфрақұрылымға инвестиция салуы тиіс, ал мемлекет оларды осыған ынталандыратын тетіктер жасауы керек». Сарапшының айтуынша, Шымкент атмосферасындағы PM2.5 бөлшектерінің концентрациясы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсынымынан екі-үш есе жоғары тіркелген кездер болған.
Шымкент жалғыз емес. Қазақстанның бірқатар өнеркәсіптік қалаларында — Балқашта, Өскеменде, Темір тауда — ауа ластануы ұзақ жылдардан бері күрделі экологиялық проблема болып саналады. Алайда Шымкенттің ерекшелігі — бұл республикалық маңызы бар қала мәртебесін алғаннан кейін де мәселе шешімін таппай келеді. Халықаралық тәжірибеде мұндай жағдайларда қалалар жасыл аймақтарды кеңейту, электрлі транспортқа өту, өнеркәсіптік кластерлерді тұрғын аймақтардан алыстату сияқты кешенді бағдарламаларды жүзеге асырады. Мәселен, Польшаның Краков қаласы он жылдық күрес барысында атмосферасын айтарлықтай тазалап, Еуропадағы «ауа сапасы жақсарған қалалар» тізіміне енді.
Шымкент тұрғындары биылғы тексерулер нәтижесін наразылықпен аралас жеңілдік сезімімен қабылдады. Жергілікті тұрғын, екі баланың анасы Гүлмира Ахметова: «Ең болмаса, билік бізді естіді деген сезім бар. Бірақ тек айыппұл жеткіліксіз — біз балаларымыздың таза ауа жұтып өсуін қалаймыз» деді. Экологиялық белсенділер де өз талаптарын толықтырды: олар тексеру нәтижелерін толық ашықтықпен жариялауды, азаматтық бақылаушыларды мониторингке тартуды және шығарындылар туралы мәліметтерді онлайн режимде қолжетімді етуді талап етуде.
Ресми тараптың позициясы да айқын. Шымкент экологиялық бақылау департаментінің бастығы Нұрлан Омаров: «Біз тексерулерді жүйелі түрде жалғастырамыз. Бұл — бір рет жасалатын акция емес, тұрақты жұмыс. Кәсіпорындар нұсқаулықтарды орындаса — жақсы, орындамаса — заңның тиісті шаралары қолданыла береді» деп мәлімдеді. Сонымен қатар, атмосфераны мониторингтеу тәулік бойы жүргізілетіні, өнеркәсіптік аймақтардың маңайындағы өлшем нүктелері санының ұлғайтылатыны хабарланды.
Бұл жердегі маңызды мәселе — экономика мен экология арасындағы теңгерім. Шымкенттегі өнеркәсіп мыңдаған адамға жұмыс орын береді, кәсіпорындар жергілікті бюджетке салық аударады. Сондықтан тек жазалау шараларымен шектелу де жеткіліксіз деген пікір кәсіпкерлер арасында кең таралған. Атап айтқанда, Шымкент кәсіпкерлер одағының өкілі Аян Джақсыбеков: «Жаңа экологиялық стандарттарға көшу үшін бізге уақыт пен мемлекеттің қолдауы қажет. Субсидиялар немесе жеңілдікті несиелер арқылы кәсіпорындардың жаңа технологияларды еңгізуіне жағдай жасалса — нәтиже тезірек болар еді» деп ой бөлісті.
Шымкенттегі экологиялық мәселе — бүкіл елдің болашағымен тікелей байланысты. Қазақстан 2060 жылға қарай көміртегі бейтараптылығына жету мақсатын жариялаған. Бұл жолда өнеркәсіп орталықтарындағы ауаны тазарту, жасыл технологияларға өту және азаматтардың экологиялық хұқықтарын қорғау басымдықтарға айналуы тиіс. Шымкенттегі 288 миллионлық айыппұлдар тек жазалау емес — жаңа экологиялық мәдениеттің алғашқы белгісі болуы керек. Ал бұл мәдениет тек заңнамадан емес, қоғамның жауапкершілігінен де өседі.