Шымкентте конституциялық реформалар аясында ғылым мен білімнің болашағы талқыланды
Шымкентте конституциялық реформалар аясында ғылым мен білімнің болашағы талқыланды
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері Конституция мемлекеттің іргетасы ретінде бірнеше рет жаңартылды. Соңғы конституциялық реформалар еліміздің саяси, әлеуметтік және экономикалық өміріне терең өзгерістер әкелді. 10 шілде 2026 жыл күні Шымкент қаласында, Өзбекәлі Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университетінің алаңында ғалымдар, сарапшылар және мемлекеттік қызметкерлер жиналып, жаңартылған Конституцияның қоғам дамуына тигізетін ықпалын кеңінен талқылады. Осы іс-шара аймақтағы ең ауқымды интеллектуалдық диалогтардың бірі болып, оның нәтижелері бүкіл елге маңызды үлгі ретінде бағаланды.
Жиынның мәні мен маңыздылығын толық бағалау үшін оның тарихи-саяси контексін ескерген жөн. Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 жылы қабылданып, содан бері бірнеше маңызды өзгерістер мен толықтыруларға ұшырады. Алайда соңғы реформалар ең ауқымды болып саналады: оларда Жаңа Қазақстан тұжырымдамасы, азаматтық қоғамды нығайту, билікті бөлу принциптері мен ғылым-білімді мемлекеттік саясаттың стратегиялық бағыты ретінде бекіту сияқты өзекті мәселелер қамтылды. Аймақтық деңгейде де бұл реформаларды жаңаша мазмұнмен толтыру, тәжірибеге ендіру мәселелері өткір тұрды. Шымкент — халқы екі миллионнан асатын, Оңтүстік Қазақстанның мәдени-экономикалық орталығы. Мұнда мыңдаған педагог, ғалым, жас зерттеуші еңбек етеді. Сондықтан да университет алаңы осындай диалог үшін ең лайықты орын болды.
Дөңгелек үстелге қатысушылардың пайымдауынша, жаңартылған Конституцияның ерекше маңызды тұсы — ғылым, білім және инновацияларды мемлекеттік саясаттың стратегиялық бағыты ретінде анық бекіткен жеке баптың пайда болуы. Бұл норма бұрын-соңды болмаған конституциялық жаңалық болып табылады. Өзбекәлі Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университетінің проректоры Баршагүл Исабек осы жөнінде өз пікірін ашық білдірді: «Конституцияның жаңа редакциясында білім, ғылым және инновацияларды дамытуды мемлекеттік саясаттың стратегиялық бағыты ретінде айқындайтын жеке бап пайда болды. Бұл ғалымдар, мектеп мұғалімдері және профессор-оқытушылар үшін өте маңызды оқиға болды. Мұндай норманың пайда болуы болашақта білім мен ғылым саласына қосымша инвестициялар тарта алатынымызға және сала жаңа серпін алатынына сенімімізді нығайтады». Оның сөзін қолдаған қатысушылар мемлекеттің ғылымды қаржыландыру үлесін жылдам арттыру қажеттігін де атап өтті. Статистика бойынша, бүгінгі таңда Қазақстан ЖІӨ-нің ғылымға жұмсалатын үлесі 0,15 пайызды ғана құрайды, ал дамыған елдерде бұл көрсеткіш 2–3 пайызға жетеді. Конституциялық кепілдіктің пайда болуы осы алшақтықты жоюдың заңнамалық іргетасы болып саналды.
Дөңгелек үстелде конституциялық реформалардың мемлекеттік институттарға тигізер ықпалы да нақты мысалдар арқылы сараланды. Сарапшылар атқарушы билік пен заң шығарушы органдардың өзара тепе-теңдігінің күшейтілгенін, жергілікті өзін-өзі басқарудың кеңейтілгенін ерекше атап өтті. Аймақтық басқару деңгейінде де жаңа конституциялық нормалар маслихаттар мен әкімдіктердің жауапкершілігін арттырады, азаматтардың шешім қабылдау процесіне тікелей қатысу мүмкіндіктерін кеңейтеді деп бағаланды. Бұл тенденция демократиялық процестердің тереңдей беретінінің айқын белгісі болып табылады.
«Әділет» партиясының Шымкент қалалық филиалы атқарушы хатшысының орынбасары Ербол Байқонысов бұл мәселеге саяси тұрғыдан баға берді: «Біз жаңа Конституцияны Әділ Қазақстанның іргетасын қалайтын негізгі саяси құжат ретінде қарастырамыз. Сондықтан Мемлекет басшысы қойған міндеттерді және Әділ Қазақстанды қуру жолындағы барлық бастамаларды іске асыру үшін мемлекет пен қоғамның күш-жігерін біріктіру қажет. Әрбір азамат елдің дамуына өз үлесін қосуға тиіс деп санаймын». Оның бұл сөзі залда отырғандардың белсенді қолдауына ие болды. Шынында да, конституциялық мәдениетті қалыптастыру — тек заңгерлер мен саясаткерлердің ғана емес, бүкіл азаматтық қоғамның ісі.
Жиынның маңызды нәтижелерінің бірі — жастардың конституциялық белсенділігін арттыру мәселесіне ерекше назар аударылуы болды. Педагогикалық университет студенттері де дискуссияға белсенді қатысып, болашақ реформалар туралы өз ұсыныстарын жеткізді. Жастардың бұл белсенділігі Жаңа Қазақстан идеясының өмірге деген сенімді болашағы барын дәлелдеп отыр. Жас ұрпаққа мемлекеттің дамуын тек бақылаушы ретінде емес, белсенді субъект ретінде қабылдаудың маңызы ерекше. Тарихи тәжірибе де мұны растайды: мемлекеттік реформалар жастардың рухани-интеллектуалдық қолдауымен ғана нақты нәтиже береді.
Жиынды қорытындылай келе, қатысушылар бірауыздан құқықтық мемлекет принциптерін нығайтудың, конституциялық құндылықтарды насихаттаудың және жастардың азаматтық белсенділігін арттырудың маңызын атап өтті. Ұйымдастырушылардың айтуынша, осындай диалогтық алаңдар бұдан кейін де жүйелі түрде өткізілетін болады — тек Шымкентте ғана емес, барлық аймақтарда. Бұл тәжірибені кеңінен тарату ел бойынша конституциялық мәдениеттің деңгейін арттыруға, азаматтардың мемлекеттік процестерге сенімін нығайтуға ықпал ететіні күмәнсіз. Жаңартылған Конституция — тек заңнамалық ережелер жиынтығы ғана емес, ол Жаңа Қазақстанның идеологиялық кодексі, ортақ келешекке деген ұмтылыстың символы. Осы рухта өткен Шымкент диалогы — еліміздегі азаматтық белсенділіктің жаңа деңгейге көтерілуінің айқын дәлелі болды.
