Шымкенттегі Бадам өзені жағалауы: жаңа серуен аллеясын салу алдында қала нені шешуі керек?

Шымкенттегі Бадам өзені жағалауы: жаңа серуен аллеясын салу алдында қала нені шешуі керек?

Шымкент — Қазақстанның оңтүстігіндегі ең ірі мегаполис. Халқы үш миллионнан асқан бұл қалада инфрақұрылымды жаңғырту мәселесі жыл өткен сайын өткірлене түсуде. 10 шілде 2026 жыл — осы күні Бадам өзені бойына жаңа жағалау аллеясын салу жобасы мен оған байланысты қоныстану қауіпсіздігі мәселесі қайтадан күн тәртібіне шықты. Қала басшылығы Шымкенттің Бас жоспарын қайта қарауға мәжбүр болғанын мойындады: 2025 жылы ғана дайын болған сел және көшкін қауіптілігі паспорттары 2023 жылы бекітілген құжатқа енгізілмеген болатын.

Бадам өзені Шымкент арқылы 49 шақырымға созылады. Ол тек географиялық нысан ғана емес, сонымен бірге қаланың тарихи, экологиялық және мәдени осі болып табылады. Кеңестік дәуірде өзен бойы шағын саябақтар мен демалыс аймақтарымен безендірілген, бірақ жоспарлы ұрбандалу үдерісінде бұл аумақтар бірте-бірте бейресми құрылыстармен толып кетті. Бүгінде жағалаудың үлкен бөлігі реттелмеген тұрғын үй массивтерімен бітелген. Дәл осы жерде мыңдаған адам тұрады, олардың арасында сел мен топырақ сырғуының тікелей қауіп аймағында қалғандары да жеткілікті.

Биылғы мәліметтерге сүйенсек, Шымкент шегінде «Қазселеқорғаныс» мемлекеттік мекемесі 13 көшкін қауіпті және 29 сел қауіпті учаске анықтаған. Осы аймақтарда 437 ғимарат орналасқан, онда 1500-ден астам адам тұрады. Бұл адамдар жыл сайын жаз айларында жауын-шашынның молаюымен бірге туындайтын табиғи апат қаупімен бетпе-бет келеді. Сарапшылар аймақтың климаттық жағдайларын, оның ішінде тау беткейлерінен ағып түсетін қуатты су ағындарын ескере отырып, бұл қауіпті жеңіл санауға болмайтынын айтады.

Шымкент сәулет және қала құрылысы басқармасының уақытша басшысы Даурен Мұқанов бұл жағдайды ашық мойындады. Оның сөзінше, Бас жоспар 2023 жылы заңнамалық тәртіппен бекітілгенімен, сел және көшкін қауіпті аймақтардың паспорттары «Қазселеқорғаныс» мекемесінде тек 2025 жылы дайындалды. Сол себепті бұл деректер негізгі қала құрылысы құжатына енгізілген жоқ. Қазіргі уақытта қажетті ақпаратты жинау және талдау жұмыстары жүргізілуде. Мұқановтың айтуынша, аумақты функционалдық аймақтарға бөлу, көлік және инженерлік инфрақұрылым, сондай-ақ экологиялық қаңқа мәселелері бойынша әртүрлі нұсқалар қарастырылып жатыр.

Жаңа жағалауды салуға кедергі болып отырған тағы бір фактор — аймаққа арналған бекітілген егжей-тегжейлі жоспарлау жобасының (ЕЖЖ) жоқтығы. Бұл құжатсыз жағалауды абаттандыру шекараларын, инженерлік инфрақұрылым мен қоғамдық кеңістіктердің орналасуын заңды түрде бекіту мүмкін емес. Осыған орай жағалауда тек инженерлік жұмыстар ғана жалғасуда: өзен жағасын нығайту және 14,3 шақырым ұзындықтағы арнаны реттеу. Бұл жұмыстар Жыланбұзған, Маяташ, Тоғыс, Қызылжар, Игілік, «Тәуелсіздікке 20 жыл», Жаңаталап және Кокбұлақ тұрғын үй массивтерін қамтыды.

Ыңғайлы қалалық орта дамыту басқармасының басшысы орынбасары Мұрат Абдрахманов жұмыстардың келесі кезеңдерін атап өтті. Оның мәліметінше, Еңбекшін ауданында тағы 3,2 шақырым жер учаскесін нығайтуға арналған жобалық-сметалық құжаттама әзірленуде, ал Әл-Фарабий ауданы мен Тұран ауданында арнаны механикалық тазалау жұмыстары жоспарланған. Бұл шаралар апаттық оқиғаларды болдырмайтын алдын алу жұмыстарының маңызды бөлігі болып табылады.

Маман-гидрологтардың пікірінше, Бадам өзені жағалауының жай-күйі тек Шымкент үшін ғана емес, бүкіл оңтүстік өңір үшін стратегиялық маңызға ие. Климат өзгерісінің ықпалынан жауын-шашын режимі тұрақсыздана түсуде, ал бұл тау өзендерінің апаттық деңгейіне жиілеп жетуіне жол ашады. Осы тұрғыдан алғанда, жағалауды абаттандырудан бұрын инженерлік жұмыстарды бірінші орынға қоюдың стратегиялық тұрғыдан дұрыс шешім екені айқын. Алайда бұл жеткілікті шара емес: сел мен көшкін қауіпті аймақтарда тұратын 1500-ден астам адамның болашағы ашық мәселе болып қала береді.

Тұрғындардың бір бөлігі үйлерінің бұзылатынынан қауіптенеді. Дегенмен қала басшылығы осы кезде үйлерді бұзу жоспарлары туралы ешқандай ресми мәлімет жасамады. Абдрахманов пен Мұқановтың пресс-конференциялары мен мәлімдемелерінен байқалатынындай, алдымен табиғи қауіптерді дәл картаға түсіру, содан кейін ғана жоспарлау шешімдерін қабылдау стратегиясы ұсталуда. Бұл тәсіл сақтықты сипаттайды, алайда абаттандыруды күткен тұрғындар үшін белгісіздік мерзімін ұзарта түседі. Азаматтардың әлеуметтік желілерде және жергілікті форумдарда жазған пікірлерін қарастырсақ, негізгі талаптардың бірі — ашықтық пен нақты мерзімдер. Адамдар жағалауды қашан жайлы демалыс аймағына айналдырады деген сұрақты жыл сайын қайталайды, бірақ нақты жауап бермей жатыр.

Шымкенттің жаңа жағалау аллеясы — бұл тек паркті немесе серуен жолын салу мәселесі емес. Бұл — қалалық дамудың ұзақ мерзімді стратегиясы, тұрғындардың қауіпсіздігін, экологиялық тепе-теңдікті және әлеуметтік инфрақұрылымды бір жүйеге ұштастыратын кешенді жоба. Оны табысты жүзеге асыру үшін жаңартылған Бас жоспар, бекітілген ЕЖЖ, апат қауіпті аймақтарды нақты шектеу және тұрғындармен ашық диалог қажет. Шымкент билігінің алдында тұрған міндет — аталған барлық кезеңді мүмкіндігінше жылдам және мөлдір түрде өткізу. Сонда ғана Бадам өзені жағалауы болашақ ұрпаққа қалдырылатын нағыз мұраға айналмақ.