Шымкент арналары: қала микроклиматын жақсартудың жаңа кезеңі

2026 жылдың 1 қыркүйегі. Шымкент қаласы бұл жазда да ыстықтың ауыр сынағынан өтті. Шілде айында ауа температурасы +45 градустан асып кетті, бұл жергілікті тұрғындар мен коммуналдық қызметкерлер үшін нағыз табиғи сынаққа айналды. Дегенмен қала басшылығы алдын ала жасалған шаралардың арқасында жағдайды біршама жеңілдете алды. Соның ішінде ең маңызды бастама — ирригациялық арналарды қалпына келтіру жобасы — бүгінде нақты нәтижелерін бере бастады.
Шымкент тарихи тұрғыдан алғанда суармалы жерде орналасқан қала. Орта Азияның ежелгі дала жолдарының қиылысында пайда болған бұл елді мекенде суару жүйелері ғасырлар бойы тіршіліктің негізі болып келді. Кеңес дәуірінде салынған «Шымкент» және «Янги-Чек» арналары да осы дәстүрдің жалғасы еді. Алайда соңғы онжылдықта олар іс жүзінде тіршілігін тоқтатты — арналар тасқындардан кейін ғана толып, сосын тез кеуіп қалатын. Ластанған, бүліне бастаған бетон жағалаулар тұрғындарға ыңғайсыздық туғызды. Арналардың бойындағы жасыл желектер де суарылмай, біртіндеп солып барды.
Соңғы екі жыл ішінде қала әкімдігі бұл мәселені жүйелі түрде шешуге кірісті. Арналарды тазартып, жағалауларын жөндеп, гидротехникалық жабдықтарды жаңартты. Нәтижесінде «Шымкент» пен «Янги-Чек» арналары бүгінде тұрақты су ағынымен жұмыс істеп тұр. Жайлы қалалық орта дамыту басқармасының басшысы Абылқайыр Оңғар бұл жұмыстардың мақсатын анық тұжырымдайды: «Неліктен біз микроклиматты жақсартумен айналысып жатырмыз? Білесіздер, биылғы шілде өте ыстық болды. Ауа температурасы 45 градустан жоғары көтерілді. Қаланың барлық орталық және шалғай аудандарында фонтандарымыз жұмыс істеді. Балалар мен тұрғындар үшін ыңғайлы жағдай жасалды. Осылайша біз жұмысымызды үйлестіреміз және тұрғындардан оң пікірлер аламыз».
11-ші шағын ауданының тұрғындары бұл өзгерісті ерекше сезінді. Бірнеше жыл бойы арна тек жауын-шашыннан кейін ғана толып, сосын тез кеуіп отырған. «Бұрын су болмайтын. Ал қазір су бар. Ыстық күндері мында салқынырақ», — дейді жергілікті тұрғындардың бірі. Бұл қысқа сөздер бүкіл бір ауданның сезімін аңғартады. Үнемі шаң мен жылу ауасынан зардап шеккен адамдар үшін арна бойындағы салқын тыныс — нағыз тіршілік суы іспетті. Дарақтардың көлеңкесі мен ылғалды ауа ыстықтан арылуға мүмкіндік береді. Гидрологтардың есептеуі бойынша су арналары ауа температурасын 3–5 градусқа дейін төмендете алады — бұл +45 градус жағдайында аса елеулі айырмашылық.
Дегенмен, оң өзгерістермен бірге жаңа мәселелер де туындап отыр. Тұрғындардың бірі сыртқы пікірін жасырмайды: «Қазір жақсы болды, су ағып жатыр. Бірақ адамдар үнемі қоқыс тастайды. Бәрін жинап отыруға тура келеді. Ұят қой». Бұл мәселе — коммуналдық мәдениет пен азаматтық жауапкершілік тақырыбын күн тәртібіне қояды. Қала мыңдаған теңге бөліп, инфрақұрылымды жаңартқанда, тұрғындардың осы жаңалықты ұқыпты пайдалануы аса маңызды. Арна — тек суару жүйесі емес, ортақ игілік, ортақ тыныс кеңістігі.
Ресми статистикаға сүйенсек, бүгінде Шымкентте 34 арна бар. Фонтандар саны 103-ке жетті. Биылғы жылы олардың күтіміне 309 миллион теңге бөлінді. Бұл сан бір қарағанда үлкен болып көрінгенмен, қаланың жалпы бюджеті мен тұрғындар санына шаққанда тиімді инвестиция деп бағалауға болады. Ұқсас климаттық жағдайдағы Орта Азия қалалары — Ташкент, Самарқанд, Бішкек — да суармалы арналарды қала жасылдандыруының негізгі элементі ретінде пайдаланып келеді. Бұл тәжірибе ғасырлық дәстүрден нәр алады және заманауи урбанистика ғылымымен толық үндеседі.
Қала жоспарлауы саласының маманы, Оңтүстік Қазақстан университетінің доценті Ғалия Мұсаева бұл бастамаға оң баға береді: «Арналар жүйесін қалпына келтіру — бұл тек эстетикалық шешім емес, экологиялық және климаттық стратегия. Су беті мен жасыл желек бірлесе отырып, қалалық жылу аралы әсерін азайтады. Шымкент сияқты ыстық климатты қалалар үшін бұл өте дұрыс бағыт». Сарапшы сонымен бірге арналардың бойына тұрғындарды тарту, демалыс алаңдарын орнату, жаяу жүргіншілер жолдарын жайластыру сияқты шараларды да қоса жүргізу қажеттігін атап өтеді.
Алда тұрған міндет — жасалған жұмысты ұзақ мерзімді жоспармен жалғастыру. Арналардың тазалығы мен су ағынының тұрақтылығын сақтау, тұрғындардың арасында экологиялық сауаттылықты арттыру, жаңа жасыл аймақтар қалыптастыру — осының бәрі бір-бірімен тығыз байланысты. Шымкент — Қазақстанның үшінші ірі қаласы ретінде тез өсіп, дамып келеді. Мұндай қарқынды дамумен бірге табиғи орта мен тіршілік сапасын сақтау — мемлекеттік басымдық болуы тиіс. «Шымкент» пен «Янги-Чек» арналарының жаңаруы — осы ұзақ жолдың алғашқы, бірақ маңызды қадамы. Ал тұрғындардың оны қорғай, бағалай білуі — болашаққа ең сенімді кепіл.