Жасыл жүрекпен: Шымкенттің ғалымы қалай бос алаңдарды саялы бақтарға айналдырады
Жасыл жүрекпен: Шымкенттің ғалымы қалай бос алаңдарды саялы бақтарға айналдырады
Шымкент, 22 шілде 2026 жыл. Қазақстанның оңтүстік өңірінде ауа райы шыдамсыз ыстықпен бетін ашып тұрған шақта, экопарктің ортасында соломен шляпасы мен ұзын жеңді жейдесін киген бір ер адам туралы айту — ерекше бір сезім туғызады. Бұл — 34 жылдан бері орман шаруашылығы саласында еңбек ету арқылы ондаған гектар жерді жасылға бөлеген, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты Абуталип Куламетов.
Бүгінгі таңда Шымкент — Қазақстанның ең тығыз қоныстанған қалаларының бірі. 2026 жылғы деректерге сәйкес, қала тұрғындарының саны 1,2 миллионнан асқан. Ал жылдан жылға ұлғайып келе жатқан тұрғын үй массивтері, кең тараған жол желілері мен өнеркәсіп алаңдары — бәрі де қалалық жасыл желектің азаюына алып келеді. Мамандардың есептеуінше, тиімді микроклимат үшін қалада тұрғынның әрбіріне кемінде 20-25 шаршы метр жасыл алаң тиесілі болуы керек. Алайда оңтүстік қалаларда бұл норма сирек орындалады. Дәл осы мәселені кәсіби өмірінің басты мақсаты етіп алған ғалымдардың бірі — Куламетов.
Жаңа экопарктің тарихы оңай болмаған. Бірнеше жыл бұрын бұл жер қала тұрғындары үшін нағыз қасірет орнына айналып кеткен мусор полигоны еді. Биіктігі бірнеше метрге жеткен қоқыс үйінділері маңайда тұратын адамдардың денсаулығына орасан зор зиян тигізді. Ауа тазалығын өлшейтін мамандардың деректері бойынша, осы аумақтағы ауа ластануының деңгейі рұқсат етілген нормадан 3-4 есе асып тұрды. Рекультивациялау — яғни бүлінген жерді қалпына келтіру процесі — бірнеше инженерлік кезеңнен тұрады: топырақты тазарту, улы заттарды бейтараптандыру, дренаждық жүйені орнату. Тек осы барлық жұмыстар аяқталғаннан кейін ғана жерге ағаш отырғызуға болады. Куламетов осы үдерістің ғылыми тұрғыдан жетекші сарапшысы болды.
"Мұнда бір кезде қоқыс полигоны болды! Тек елестетіп көріңіздерші: қоқыс таулары, олар маңайда тұратындардың денсаулығына өте жаман әсер етті. Ал енді рекультивациядан және басқа да күрделі инженерлік процестерден кейін мұнда парк гүлденуде. Бұл жерге арналған ағаштарды Алматыдан алып келдік. Биік, тамырымен бірге, мұндайлар бізде питомниктерде жоқ еді", — дейді Абуталип Куламетов жас парктегі серуен кезінде.
Ғалымның жұмысы тек ағаш отырғызу мен бақ салумен шектелмейді. Куламетов жылдар бойы жүргізген ғылыми зерттеулер нәтижесінде Шымкент климатына ең қолайлы ағаш тұқымдарын анықтап берді. Оның ерекше назарын аударған өсімдіктердің бірі — арша. Аршаның вегетативтік жолмен өсіп-өнуін зерттеу — бұл Куламетовтің ғылыми жолындағы маңызды бет. Арша бүгінгі таңда орнықты экожүйелердің символы ретінде бағаланады, ол аязға да, қуаңшылыққа да, тіпті қалалық топырақтың ластануына да шыдамды. Шымкент сияқты ыстық климаты бар қалаларда мұндай берік өсімдіктердің маңызы өте зор.
Ғалымның пікірінше, қала жасылдандыруының негізін жапырақты ағаштар құруы тиіс. Шым шатыры тығыз болатын жапырақты ағаштар жазда мол көлеңке береді, оттегін молырақ бөлшектейді, ал күзде жапырақтары топырақты байытатын органикалық қоректің бастауына айналады. "Шымкент үшін чинар, платан, шаған, үйеңкі, қарағаш, терек, тал, акация, қара жаңғақ және каштан сияқты тұқымдар өте қолайлы. Алайда бұл хвойлы тұқымдардан бас тартуымыз керек деген сөз емес. Туя, арша, шырша немесе қарағай декоративтік қызмет атқарады — олар аллеяларды, скверлерді безендіреді, қала ландшафтына ерекше сипат береді", — деп түсіндіреді Куламетов.
Оңтүстік Қазақстан облысының экология департаментінің деректері бойынша, соңғы 5 жылда өңірде 400 мыңнан астам ағаш отырғызылған. Алайда жыл сайынғы табиғи шығын мен жаңа құрылыстарға кеткен алаңдарды есептегенде, жасыл желек мөлшері әлі де жеткіліксіз деп бағаланады. Сарапшылар 2030 жылға дейін тағы да кем дегенде 1 миллион ағаш отырғызу қажеттігін алға тартады. Мұндай жоспарларды орындау үшін Куламетов сияқты тәжірибелі ғалымдардың рөлі орасан зор.
Куламетовтің жұмысы кәсіби аясынан шығып, қоғамдық маңызға ие болды. Оның жетекшілігімен дайындалған жас мамандар бүгінде облыстың әртүрлі аудандарында жасыл кеңістіктерді жайластырып жатыр. Ол оқытушы ретінде де белсенді — лекцияларда студенттерге тек теориялық білім беріп қоймай, тікелей далалық тәжірибеге шығарады. Шымкенттің жаңа экопаркінде серуен жасаған тұрғындар мен балалар шаттанып жүреді. Бал аралары гүлдерді аралап, ал шоқыр-шоқыр ағаштардың арасынан таңертеңгі желдің лебі ескен сайын — мұның бәрі кезінде зиянды полигон болған жерде өзінің ғажайып тарихына ие болды. "Менің үшін ең үлкен марапат — осы паркте серуенге шыққан баланың бетіндегі күлкі", — дейді ғалым. Абуталип Куламетовтің 34 жылдық еңбегі — бұл тек ғылым емес, бұл болашаққа деген сенімнің тірі дәлелі.
