Жасыл мегаполис: Шымкент өзінің тарихи атауына қалай сай келеді
Жасыл мегаполис: Шымкент өзінің тарихи атауына қалай сай келеді
14 шілде 2026 жыл. Жазғы аптап ыстықтың шыңына шыққан кезде Шымкент көшелерінен өтсеңіз, бір нәрсені бірден сезінесіз: мұнда ағаш тек қана көрік үшін өспейді. Ол — жанды қорған. Қырық градустан асқан ыстықта жасыл желек астына кіргенде адам ғана емес, бүкіл қала тыныс алады. Казахстанның оңтүстік мегаполисі өзінің тарихи атауына — «жасыл қала» деген мағынаға — күн сайын сай болуға тырысады.
Тарихшылар мен тілшілердің көпшілігі «Шымкент» сөзін ежелгі түркі тілінен «шым» — қалың шөп немесе дерн, «кент» — қала деп аударады. Яғни «жасыл қала» немесе «шөп арасындағы қала». Жергілікті өлкетанушы Владимир Привалов: «Тағы бір нұсқа бар: керуен жолымен жүрген жолаушылар Қошқар-ата маңында тоқтайтын болған, сол жерде ескі қала орналасқан және барлық жер жасыл болған. Тіпті бұрынғы үйлердің шатырларында да шөп өскен, қазір мұны елестету қиын», — дейді. Осылайша атаудың өзі ғасырлар бойы қалаға жасыл символ міндетін жүктеп келді.
Бүгінгі таңда Шымкентте шамамен 3 миллион 800 мың ағаш өседі. Оның бір жарым миллионы — көшелерде, парктер мен скверлерде, ал 2 миллион 200 мыңнан астамы — қаланың айналасындағы орман-саябақ белдеуінде. Көгалдандыру ауқымы бойынша Шымкент Алматыдан кейін екінші орында тұр және үш мегаполис арасында өзіндік үлкен орнын алады. Халық санына шаққанда, әр тұрғынға шамамен үш ағаш келеді — бұл елеулі көрсеткіш, бірақ мамандар оған тоқтап қалмай, одан әрі дамытуды жоспарлауда.
Оңтүстікте жасыл қала құру — қарапайым міндет емес. Жаз айларында ауа температурасы жиі қырық градустан асып кетеді, жел жерді кептіреді, ылғал тез буланады. Осы жағдайда тек қыстың суығына да, жаздың аптабына да төзе алатын ағаш түрлері ғана тамыр жая алады. Шымкенттің шынайы символы — қарағаш. Ол қала жасыл белдеуінің негізін құрайды. Жүз жылдан астам өмір сүретін платандар, жергілікті атауымен шынар, ескі көшелерде қалың көлеңке береді. Оларға қоса бұлан, емен, үйеңкі, акация, софора және қылқан жапырақты ағаштар өседі. Экопарк учаскесінің бастығы Абуталип Қалметов: «Шымкент қаласының өзіндік ерекшелігі бар! Бұл Қазақстандағы ең орта азиялық қала. Ыстық, ең құрғақ қала болғандықтан, Шымкент жағдайында жасыл екпелер, парктер мен скверлер бірінші орында болуы тиіс. Неліктен? Өйткені күйдіретін күн мен жел ауаның кебуіне алып келеді», — деп атап өтеді.
Жасыл желекті сақтау үшін күнделікті жұмыс жүргізіледі. Қалада автоматты суару жүйелері орнатылған, жаңа парктер климат ерекшеліктерін ескере жобаланады. Тек өткен жыл ішінде Шымкентте 150 мыңнан астам жаңа ағаш отырғызылып, ондаған жаңа сквер ашылды. Бұл — тек сан ғана емес, болашаққа салынған нақты инвестиция. Мамандардың бағалауынша, қалың көлеңкедегі ауа температурасы ашық күнмен салыстырғанда бірнеше градусқа төмен болуы мүмкін. Яғни кәдімгі ағаш нағыз табиғи кондиционер қызметін атқарады.
Ерекше назарды жаңа экопарктің ашылуы тартады. «Достық» шағынаудандағы бұрынғы қатты тұрмыстық қалдықтар полигонының орнында жаңа экопарк салынды. Оны Қала күніне арнап ашты. Шымкентте 1979 жылдан бұрын де дендрологиялық парк бар — оның орнында да бұрын қоқыс полигоны болған. Бүгінгі таңда ол қаланың ең ірі және ең танымал парктерінің біріне айналды. Шымкент қалалық ортаны дамыту басқармасының көгалдандыру, абаттандыру және урбанистика бөлімінің бас маманы Исаторе Абдулла: «Дәл осындай нәтижеге осы жобаны іске асыру кезінде де жетуге ұмтылдық. Экопарк жасау үшін бұрынғы полигон аумағы барлық қажетті талаптарға сай дайындалды: қалдықтардың үстіне арнайы оқшаулаушы қабат төселді, содан кейін органикалық тыңайтқыш берілді, ал учаске жарты метрлік құнарлы топырақ қабатымен жабылды», — деп түсіндіреді. Бұл тәжірибе болашақта да пайдаланылуы мүмкін — экологиялық реабилитацияның нақты үлгісі ретінде.
Ағаш бір күнде өспейді. Жас көшеттің адамдарды күннен жасырар алып шынарға айналуы үшін онжылдықтар қажет. Сол себепті бүгінгі отырғызылған ағаш — бүгінгі ыңғайлылықтан гөрі, ертеңгі буынға арналған сый. Осыны түсінген шымкенттіктер өздері де бастама көтеруде: тұрғын үй аулаларында, мектеп маңайларында, жаңа кварталдарда тұрғындар ағаш отырғызуға белсене қатысады. Биыл қала жасыл желек мерейтойын — 4 миллион ағаш шегіне жеткен жылды — тойлауға дайындалуда деген деректер де айтылуда.
Мамандар алдағы жылдарда Шымкентте жасыл кеңістікті одан әрі кеңейту жоспарланып отырғанын айтады. Жаңа саябақтар ғана емес, жасыл дәліздер — қала бойымен созылып жатқан ағаш желектері — да жобалануда. Бұл жобалар қаланы аптап жазда да тыныс алатын, экологиялық тұрғыдан тепе-теңдігін сақтаған мегаполиске айналдырады деп күтілуде. Шымкент тарихи атауының мағынасын тек сөз жүзінде ғана емес, іс жүзінде де дәлелдеуді жалғастырады. Жасыл қала — бұл тек бұрынғы атау емес, бүгінгі мақсат және болашаққа деген нақты уәде.
