Алматы тас жолы бойындағы заңсыз төгінді: экологиялық қауіп пе, әлде жүйелі олқылық па?

Алматы облысындағы кәріз инфрақұрылымын басқаратын «Су ресурстары – Маркетинг» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің мамандары жүргізіп жатқан рейдтік іс-шаралар өңірдегі экологиялық жағдайға қатысты маңызды мәселелерді қайтадан күн тәртібіне шығарып отыр. 6 тамыз 2026 жыл күні таралған ақпарат бойынша, 4 тамызда Алматы тас жолы бойында жүргізілген рейд барысында кәріз жүйесіне рұқсатсыз залптық төгінді жасалған факт анықталды. Алдын ала деректерге қарағанда, төгінді құрамында биологиялық ластаушы заттар болуы мүмкін, ал зертханалық сараптама нәтижелері жақын арада белгілі болады деп күтілуде.
Кәріз жүйесіне заңсыз төгінді жасау мәселесі Қазақстан үшін жаңалық емес. Елдің ірі қалаларында, соның ішінде Алматы маңындағы өңірлерде де осындай заң бұзушылық фактілері жыл сайын тіркеліп келеді. Қазақстан Республикасының Экология кодексі мен «Су туралы» заңы кәріз желілеріне рұқсатсыз төгінді жасауды тікелей тыйым салады. Дегенмен тәжірибе көрсеткендей, жазалау шараларының жеткіліксіздігі мен бақылаудың әлсіздігі кейбір кәсіпорындар мен жеке тұлғалардың бұл тыйымды елемеуіне жол ашады. Республикалық статистика деректері бойынша, соңғы үш жылда елімізде кәріз жүйелеріне заңсыз төгінді жасауға байланысты тіркелген тексеру актілерінің саны 30 пайызға артқан, алайда бұл көрсеткіш нақты бұзушылықтардың тек үштен бірін ғана қамтиды деп есептелінеді.
«Су ресурстары – Маркетинг» ЖШС кәріз бөлімінің басшысы Серік Омаровтың сөзіне сүйенсек, тексеру тобы сынама алып, оны зертханаға жолдады: «Біз бұл жолы қатты алаңдап отырмыз, өйткені анықталған төгіндінің сыртқы белгілері оның тұрмыстық ағынды сумен шектелмейтінін көрсетеді. Биологиялық ластаушы заттардың болуы кәріз тазарту жүйесінің жұмысына кері әсер етіп, тазарту стансасының технологиялық тізбегін бұзуы мүмкін». Маман сонымен бірге бұл жылдың басынан бері Алматы тас жолы бойында тіркелген ұқсас бұзушылықтардың саны артқанын, бұл жағдай кезекші инспекциялардың жиілігін арттыруды талап еткенін де атап өтті.
Экология саласындағы тәуелсіз сарапшы Айгүл Бекованың пікірінше, залптық төгінділер қала экожүйесіне ойлағаннан да ауыр зиян тигізуі мүмкін: «Биологиялық ластаушы заттар кәріз желісі арқылы жер асты суларына жетуі ықтимал. Алматы облысының гидрогеологиялық ерекшелігін ескерсек, бұл — тек қала тұрғындарына ғана емес, маңайдағы ауылдарға да нақты қауіп төндіреді. Мұндай жағдайларда жауапты тұлғаларды тез арада анықтап, тиісті жаза қолдану аса маңызды». Сарапшы сонымен қатар ластанудың залалын жою шараларын кешіктіру ластаушы заттардың таралу ауқымын он есеге дейін ұлғайтуы мүмкін екенін ескертті.
Алматы облысының тұрғындары бұл мәселеге бей-жай қарамайды. Алматы тас жолы бойындағы тұрғын үй кешенінің тұрғыны Дамир Сейітов оқиға тіркелген ауданның тікелей жанында тұратынын айта отырып, наразылығын жасырмады: «Мұндай бұзушылықтар жылдан жылға қайталана береді. Тексеріп, хаттама жасайды да, одан кейін не болғанын ешкім білмейді. Жауапкершілікке тарту нақты жүзеге асырылып, қоғамға жария болуы тиіс». Жергілікті экологиялық белсенділер де өз кезегінде билік органдарына ашық мәлімдеме жасауды және бұзушыны іздестіру нәтижелерін тезірек хабарлауды талап етіп отыр.
Тарихи тұрғыдан алғанда, Қазақстандағы кәріз инфрақұрылымы кеңестік дәуірден қалған ескі желілерге негізделген, олардың айтарлықтай бөлігі моральдық және физикалық тозуға ұшыраған. Бұл жүйенің осалдығы заңсыз төгінді жасаушылардың «тесік» тауып пайдалануын жеңілдетеді. Соңғы жылдары Алматы қаласы мен облысында инфрақұрылымды жаңарту бағдарламалары іске қосылғанымен, жетіспейтін қаржы мен ұйымдастырушылық кемшіліктер жаңарту қарқынын баяулатып отыр. Осы мәселелерді жан-жақты шешу үшін мемлекет тек жазалаумен шектелмей, инфрақұрылымды жүйелі жаңартуға инвестиция салуы керек деген пікір сарапшылар арасында кеңінен таралған.
Алдағы уақытта «Су ресурстары – Маркетинг» ЖШС зертхана қорытындысы негізінде тиісті органдарға материалдар жіберетін болады. Заңнамаға сәйкес, кінәлі тұлғаға немесе ұйымға айтарлықтай айыппұл салынып, экологиялық зиянды жоюға байланысты шығындар өндіріліп алынуы мүмкін. Кәсіпорын өкілдері рейдтік шаралардың жалғасатынын, желілер бойынша бақылаудың күшейтілетінін мәлімдеп отыр. Болашақта заман талабына сай жабдықталған онлайн бақылау жүйелерін орнату жоспарланып отырғандығы да айтылуда, бұл бұзушылықтарды нақты уақыт режимінде анықтауға мүмкіндік береді.
Жалпы алғанда, бұл оқиға жай ғана жекелеген бұзушылық ретінде емес, елдегі экологиялық жауапкершілік мәдениетінің қалыптасу деңгейін танытатын айна ретінде қабылдануы тиіс. Кәсіпорын тарапының жүргізіп отырған рейдтері — дұрыс бастама, алайда тұрақты нәтижеге жету үшін мемлекеттік органдар, бизнес және азаматтық қоғамның бірлескен, жүйелі жұмысы қажет. Тек сонда ғана Алматы облысы тұрғындары ластанбаған жер асты сулары мен тазарылған қала ортасына нақты кепілдік ала алады. Әр бұзушылық анықталған сайын тез және ашық жауап беру — бұл тек заң талабы емес, адамдардың денсаулығы мен болашақ ұрпақ алдындағы парыз.