Шымкент мүгедектігі бар азаматтарға сайлауға тең қатысу мүмкіндігін қамтамасыз етеді

Қазақстан Республикасы тарихындағы маңызды саяси оқиғалардың бірі — Құрылтай депутаттарының сайлауы 23 тамызда өткізіледі. 10 тамыз 2026 жыл күні жарияланған мәліметтерге сәйкес, Шымкент қаласы билігі сайлауға мүгедектігі бар азаматтардың толыққанды қатысуын қамтамасыз ету мақсатында кешенді дайындық жұмыстарын жүргізіп жатыр. Бұл шаралар тек логистикалық мәселені шешіп қана қоймайды, сонымен бірге конституциялық құқықтарды іс жүзінде жүзеге асырудың үлгісін көрсетеді.
Шымкентте бүгінгі күні 43 428 мүгедектігі бар азамат тіркелген. Бұл сан — қаланың жалпы халқының айтарлықтай бөлігін құрайды және олардың барлығы да Қазақстан Конституциясы кепілдеген сайлау құқығына ие. Алайда мүгедектік — бұл жай ғана статистика емес, бұл адамдардың нақты өмірі, күнделікті қиындықтары мен мемлекет алдындағы тең азаматтығының мойындалуы. Дауыс беру учаскесіне өз бетімен келе алмайтын немесе тірек-қимыл функциясында шектеулігі бар азаматтарға мемлекет тарапынан арнайы көмек көрсетілуі — бұл инклюзивті қоғам орнатудың алғашқы, бірақ нақты қадамдарының бірі.
«Мүгедектігі бар адамдардың сайлауға қатысу мүмкіндігі — бұл олардың азаматтық қадір-қасиетін мойындаудың тікелей көрінісі. Шымкент бұл бағытта жүйелі жұмыс атқарып жатыр және біз осы тәжірибені барлық өңірге таратқымыз келеді», — деп атап өтті қалалық мүгедектерді қолдау қоғамдық бірлестігінің жетекшісі Асқар Жаңабергенов. Оның сөзінше, соңғы жылдарда сайлауға мүгедектігі бар азаматтардың қатысуы біртіндеп артып келеді, бірақ көліктік қолжетімділік мәселесі әлі де өзекті болып қала береді.
Сайлау күні «Инватакси» қызметінің көліктері азаматтарды тұрғылықты мекенжайынан сайлау учаскесіне жеткізіп, дауыс бергеннен кейін қайтадан үйіне апарады. Қазіргі таңда «Инватакси» қызметін алушылардың арасында 18 жасқа толған, дауыс беруге құқылы 329 азамат бар. Осы 329 адамның әрқайсысы үшін мемлекет арнайы маршрут пен жұмыс кестесін жоспарлап отыр. Көліктердің жұмыс уақыты дауыс беру учаскелерінің жұмыс кестесімен толық үйлестірілген, бұл азаматтардың сайлау күні кез келген ыңғайлы уақытта дауыс бере алуына мүмкіндік береді. Өтінімдер сайлауға 1-2 күн қалғанда алдын ала қабылданады, бұл ұйымдастырушыларға барлық мұқтаж азаматты мүмкіндігінше толық қамтуға жол береді.
Бұл бастаманың мәнін тереңірек түсіну үшін Қазақстандағы мүгедектер саясатының тарихына үңілу орынды. 2015 жылы Қазақстан БҰҰ-ның Мүгедектігі бар адамдардың құқықтары туралы конвенциясын ратификациялады. Осы міндеттемеге сәйкес мемлекет барлық салада — оның ішінде саяси өмірде де — азаматтардың тең қатысуын қамтамасыз етуге бағытталған заңнамалық және практикалық шараларды жүзеге асыруда. Шымкенттің «Инватакси» жобасы осы саясаттың нақты және тиімді тетіктерінің бірі ретінде бағаланады. Халықаралық тәжірибеге сүйенсек, Германия, Скандинавия елдері мен Канадада мүгедектігі бар азаматтар үшін арнайы сайлау инфрақұрылымы жасақталған, ал Қазақстан осы бағытта өзіндік моделін қалыптастыруда.
Шымкент қалалық мәслихатының депутаты Гүлнар Сейітқалиева бұл мәселеге қатысты өз пікірін білдірді: «Сайлау — демократияның жүрегі. Егер мүгедектігі бар азаматтар дауыс бере алмаса, онда біздің демократиямыз толық емес. Бүгін жасалып жатқан шаралар — тек бір сайлауға ғана емес, жалпы инклюзивті жүйені орнатуға бағытталған ұзақ мерзімді жұмыс». Сарапшылардың бағалауынша, мүгедектігі бар азаматтардың сайлауға белсенді қатысуы қоғамдық пікірдің толықтығын арттырып, заң шығарушы органның шешімдері барынша кең халық мүддесін білдіруіне жағдай жасайды.
Бұл бастаманың болашақ перспективаларына назар аударсақ, эксперттер осы тәжірибенің жалпыұлттық деңгейде тарауын күтуде. Шымкенттің жасап жатқан үлгісі — тек «Инватакси» ғана емес, учаскелерде пандус, арнайы кабина, дауыс беру бюллетенінің брайль форматында болуы секілді кешенді инфрақұрылымды дамыту — басқа қалалар үшін де нұсқаулық бола алады. Мамандардың болжамы бойынша, 2026 жылғы Құрылтай сайлауы мүгедектігі бар азаматтардың сайлауға қатысу тарихында жаңа бет ашуы тиіс. Атап айтсақ, мүгедектігі бар азаматтар арасындағы сайлауға қатысу белсенділігі соңғы он жылда 12 пайызға өскен, ал Шымкентте бұл көрсеткіш республикалық орташа деңгейден жоғары. Мемлекет пен азаматтық қоғамның бірлескен күш-жігерімен бұл үрдіс жалғаса беретіні күмәнсіз.
Сайлау — бұл жай ғана бюллетень жәшігіне салынған қағаз емес. Ол — азаматтың мемлекетпен тілдесуі, өз болашағын анықтауға деген ерік-жігерінің көрінісі. Мүгедектігі бар азаматтарға осы мүмкіндікті іс жүзінде қол жетімді ету арқылы Шымкент қаласы инклюзивті және жауапты мемлекет орнатудың нақты жолында екенін дәлелдеп отыр. 23 тамыздағы сайлау тек саяси емес, гуманистік мәні бар оқиғаға айналуы тиіс — себебі бір де бір азамат өз дауысынан айырылмауы керек, тіпті егер ол сайлау учаскесіне жету үшін арнайы көлікке мұқтаж болса да. Мемлекеттің осы кішігірім, бірақ мәнді қадамы — адам құқығы мен азаматтық тепе-теңдіктің тірегі болып табылатын демократиялық қоғамды нығайтудың ажырамас бөлігі.